<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>解析 - 工業大学生ももやまのうさぎ塾 (Momousagi Academy)</title>
	<atom:link href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/category/math/univ/analysis/feed" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://www.momoyama-usagi.com</link>
	<description>人間からうさぎまで数学と情報をわかりやすくお届け！</description>
	<lastBuildDate>Thu, 07 Nov 2024 14:33:14 +0000</lastBuildDate>
	<language>ja</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=6.9.4</generator>

<image>
	<url>https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/cropped-New-Usagi-Dosei-2-32x32.jpg</url>
	<title>解析 - 工業大学生ももやまのうさぎ塾 (Momousagi Academy)</title>
	<link>https://www.momoyama-usagi.com</link>
	<width>32</width>
	<height>32</height>
</image> 
	<item>
		<title>うさぎでもわかる解析　補充編1-3　逆双曲線関数（双曲線関数の逆関数）</title>
		<link>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-ad01-3</link>
					<comments>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-ad01-3#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[ももうさ]]></dc:creator>
		<pubDate>Sun, 26 Jun 2022 07:09:37 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[大学数学]]></category>
		<category><![CDATA[数学]]></category>
		<category><![CDATA[解析]]></category>
		<category><![CDATA[解析学]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.momoyama-usagi.com/?p=12102</guid>

					<description><![CDATA[こんにちは、ももやまです。 今回が双曲線関数としては最終回となります。なので、もうひと踏ん張りです。 最終回となる今回は、逆双曲線関数（双曲線関数の逆関数）について勉強していきましょう。 過去の双曲線関数の記事の内容を読 [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p>こんにちは、ももやまです。</p>



<p>今回が双曲線関数としては最終回となります。なので、もうひと踏ん張りです。</p>



<p>最終回となる今回は、逆双曲線関数（双曲線関数の逆関数）について勉強していきましょう。</p>



<div style="height:49px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>過去の双曲線関数の記事の内容を読みたい方は、下のリンクをご覧ください。</p>



<p>[双曲線関数の1回目] 双曲線関数のいろは</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-11266 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-ad01-1">
                <div class="pb__thumb"><img width="300" height="202" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-2j-300x202.jpg" class="is-position-overlay wp-post-image" alt="" lazysizes="1" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-2j-300x202.jpg 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-2j-768x518.jpg 768w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-2j.jpg 898w" /></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　補充編1-1　双曲線関数のいろは</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">こんにちは、ももやまです。 今回から3回に分けて双曲線関数についてみていきましょう。 双曲線関数の初回となる今回は、下の赤い</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<p>[双曲線関数の2回目] 双曲線関数の微分・積分、極限、マクローリン展開</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-11736 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-ad01-2">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　補充編1-2　微分・積分、極限、マクローリン展開</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">こんにちは、ももやまです。 （3回中）2回目では、双曲線関数の中でも微分、積分、極限およびマクローリン展開に関する内容につい</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h3 class="wp-block-heading">(1) 双曲線の逆三角関数とは</h3>



<p>三角関数の場合、逆関数（逆三角関数）を \( \sin^{-1} x \), \( \cos^{-1} x \), \( \tan^{-1} x \) のように-1乗表記で表すことができるのでしたね<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_1');" onkeypress="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_1');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_12102_2_1" class="footnote_plugin_tooltip_text">[1]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_12102_2_1" class="footnote_tooltip"> \( ( \sin x )^{-1} \) と間違えないために \( \arcsin x \), \( \arccos x \), \( \arctan x \) のように arc 表記で逆三角関数を表記することもあります。</span></span>。</p>



<p>例えば、\( y = \sin^{-1} x \) は、\( x = \sin y \) と同じ式を表します。</p>



<div style="height:61px" class="wp-block-spacer"></div>


<p><span>同じように双曲線関数 \( \sinh x \), \( \cosh x \), \( \tanh x \) の逆関数も、三角関数のときと同じように \( \sinh^{-1} x \), \( \cosh^{-1} x \), \( \tanh^{-1} x \) と-1乗表記で表現され、<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation blue">逆双曲線関数</span>と呼ばれます。</span></p>


<p>表記例を見てみましょう。\[\begin{align*}<br>y = \sinh^{-1} x  \ \ \ &amp; \Leftrightarrow \ \ \ x = \sinh y \\<br>y = \cosh^{-1} x  \ \ \ &amp; \Leftrightarrow \ \ \ x = \cosh y \\<br>y = \tanh^{-1} x  \ \ \ &amp; \Leftrightarrow \ \ \ x = \tanh y <br>\end{align*}\]</p>



<p>※ \( ( \sinh x)^{-1} \) などと読み間違えを防ぐために  \( \sinh^{-1} x \), \( \cosh^{-1} x \), \( \tanh^{-1} x \) を \( \arcsin x \), \( \arccos x \), \( \arctan x \) などと表記することもあります。</p>



<div style="height:50px" class="wp-block-spacer"></div>



<h3 class="wp-block-heading">(2) 逆双曲線関数の定義域・値域</h3>



<p>逆三角関数のときと同じように、逆双曲線関数でも定義域、値域の範囲を考える必要があります<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_2');" onkeypress="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_2');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_12102_2_2" class="footnote_plugin_tooltip_text">[2]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_12102_2_2" class="footnote_tooltip">例えば \( \sinh^{-1} x \) であれば、\( x \) が取りうる値の範囲を定義域、\( \sinh^{-1} x \) が取りうる値の範囲が値域となります。</span></span>。</p>



<p>そのために、まずは双曲線関数の定義域と値域を考えましょう。</p>



<p>まず双曲線関数の定義域ですが、これは\[\begin{align*}<br>\sinh x &amp; = \frac{ e^{x} - e^{-x} }{2} \\ <br>\cosh x &amp; = \frac{ e^{x} + e^{-x} }{2} \\ <br>\tanh x &amp; = \frac{ \sinh x }{ \cosh x }<br>\\ &amp; = \frac{ e^{x} - e^{-x} }{ e^{x} + e^{-x} }<br>\end{align*}\]であることから、（実数範囲の）どのような \( x \) でも双曲線関数 \( \sinh x \), \( \cosh x \), \( \tanh x \) の値が定義されることがわかりますね<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_3');" onkeypress="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_3');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_12102_2_3" class="footnote_plugin_tooltip_text">[3]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_12102_2_3" class="footnote_tooltip">\( \tanh x \) は分母が0になる \( x \) がないかを確かめる必要がありますが、\( e^{x} + e^{-x} \) が0になることはないので \( \tanh x \)&nbsp;&#x2026; <span class="footnote_tooltip_continue"  onclick="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_3');">Continue reading</span></span></span>。</p>



<p>ただし、\( y = \cosh^{-1} x \), つまり \( x = \cosh y \) については \( y \geqq 0 \), \( y \leqq 0 \) で場合分けをしないと、\( y \) の値が1つに確定しません。</p>



<center></center>



<p>ここで、\( x = \cosh y \) のグラフを描写してみました。このグラフで「\( y \) の値が1つに確定しない例」を見てみましょう。</p>



<p>例えば、\( x = 6 \) の場合、\( x = \cosh y \) を満たす \( y \) は \( y \geqq 0 \) に1つ、\( y \leqq 0 \) に1つ、合計2つありますね。</p>



<p>そのため、\( \cosh^{-1} x \) だけは定義域を \( x \geqq 0 \) と制限します。制限することにより、\( x \) と対応する \( y \) の値を1つにすることができます。</p>



<div style="height:38px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>つぎに、逆双曲線関数の値域はグラフを考えると非常にわかりやすいです。<br>（<mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">\( \sinh^{-1} x \) がピンク色</mark>、<mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color"> \( \cosh^{-1} x \) が水色</mark>、<mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-green-color">\( \tanh^{-1} x \) が緑色</mark>です。）</p>



<center></center>



<p>グラフより、\( \sinh x \) の値域は実数範囲すべて、\( \cosh x \), \( \tanh x \) の値域はそれぞれ\[<br>1 \leqq \cosh x<br>\]\[<br>-1 &lt; \tanh x &lt; 1<br>\]となることがわかります。</p>



<div style="height:50px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>よって、逆双曲線関数\[\begin{align*}<br>y = \sinh^{-1} x  \ \ \ &amp; \Leftrightarrow \ \ \ x = \sinh y \\<br>y = \cosh^{-1} x  \ \ \ &amp; \Leftrightarrow \ \ \ x = \cosh y \\<br>y = \tanh^{-1} x  \ \ \ &amp; \Leftrightarrow \ \ \ x = \tanh y <br>\end{align*}\]の定義域、値域は下の表の通りになります。</p>



<figure class="wp-block-table"><table><thead><tr><th class="has-text-align-center">逆双曲線関数</th><th class="has-text-align-center">定義域</th><th class="has-text-align-center">値域</th></tr></thead><tbody><tr><td class="has-text-align-center">\( y = \sinh^{-1} x \)</td><td class="has-text-align-center">実数全体</td><td class="has-text-align-center">実数全体</td></tr><tr><td class="has-text-align-center">\( y = \cosh^{-1} x \)</td><td class="has-text-align-center">\( 1 \leqq x \)</td><td class="has-text-align-center">\( 0 \leqq x \)</td></tr><tr><td class="has-text-align-center">\( y = \tanh^{-1} x \)</td><td class="has-text-align-center">\( -1 &lt; x &lt; 1 \)</td><td class="has-text-align-center">実数全体</td></tr></tbody></table></figure>



<div style="height:50px" class="wp-block-spacer"></div>



<h3 class="wp-block-heading">(3) 逆双曲線関数の書き換え</h3>



<p>つぎに、逆双曲線関数 \( \sinh^{-1} x \), \( \cosh^{-1} x \), \( \tanh^{-1} x \) を皆さんが知っている他の関数で書きかえてみましょう。</p>



<h4 class="wp-block-heading">\( \sinh^{-1} x \) の書き換え</h4>



<p>\( y = \sinh^{-1} x \) とおきましょう。</p>



<p>すると、\( x = \sinh y \) となりますね。つまり、\[\begin{align*}<br>x &amp; = \sinh y <br>\\ &amp; = \frac{ e^y - e^{-y} }{2}<br>\end{align*}\]となります。</p>



<p>この式を、\[\begin{align*}<br>x &amp; = \frac{e^y - e^{-y}}{2} \\ <br>2e^{y} \cdot x &amp; = 2e^{y} \cdot \frac{e^y - e^{-y}}{2} \\ <br>2 x e^{y} &amp; = e^{2y} - 1 \\ <br>e^{2y} - 2x e^{y} + 1 &amp; = 0<br>\end{align*}\]としたうえで、\( t = e^y \) とおきます。<br>（ \( t &gt; 0 \) に注意 ）</p>



<p>すると、\[<br>t^2 - 2x t + 1 = 0<br>\]となり、\( t \) に関する2次方程式になりますね。<br>（ \( x \) は2次方程式を解き終わるまで定数だと思ってください）</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>あとはこれを解の公式<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_4');" onkeypress="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_4');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_12102_2_4" class="footnote_plugin_tooltip_text">[4]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_12102_2_4" class="footnote_tooltip">連立方程式 \( ax^2 + bx + c = 0 \) の解を\[<br>x = \frac{-b \pm \sqrt{ b^2 - 4ac} }{2a}<br>\]と機械的に求められる公式。</span></span>で解くことで\[<br>t = x \pm \sqrt{x^2 + 1}<br>\]と求められますね。さらに \( t &gt; 0 \) より、\[\begin{align*}<br>t &amp; = x + \sqrt{x^2 + 1} \\<br>e^y &amp; = x + \sqrt{x^2 + 1} \\<br>y &amp; = \log (x + \sqrt{x^2 + 1} )<br>\end{align*}\]となるため、\[\begin{align*}<br>y &amp; = \sinh^{-1} x <br>\\ &amp; = \log (x + \sqrt{x^2 + 1} )<br>\end{align*}\]と書き変えることができます。</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h4 class="wp-block-heading">\( \cosh^{-1} x \) の書き換え</h4>



<p>※ 基本的な導出手順は \( \sinh^{-1} \) のときと同じですが、\( \cosh^{-1} x \) の定義域が \( x \geqq 1 \)、値域が \( y \geqq 0 \) であることに注意しましょう。</p>



<p>\( y = \cosh^{-1} x \) とおくと、\( x = \cosh y \) となりますね。</p>



<p>つまり、\[\begin{align*}<br>x &amp; = \cosh y <br>\\ &amp; = \frac{ e^y + e^{-y} }{2}<br>\end{align*}\]と変形できますね。</p>



<p>この式を、\[\begin{align*}<br>x &amp; = \frac{e^y + e^{-y}}{2} \\ <br>2e^{y} \cdot x &amp; = 2e^{y} \cdot \frac{e^y + e^{-y}}{2} \\ <br>2 x e^{y} &amp; = e^{2y} + 1 \\ <br>e^{2y} + 2x e^{y} + 1 &amp; = 0<br>\end{align*}\]としたうえで、\( t = e^y \) とおきます。<br>（ \( y \geqq 0 \) より、\( t \geqq 1 \) である。）</p>



<p>すると、\[<br>t^2 + 2x t + 1 = 0<br>\]となり、\( t \) に関する2次方程式になりますね。<br>（ \( x \) は2次方程式を解き終わるまでは定数）</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>あとはこれを解の公式で解くことで\[<br>t = x \pm \sqrt{x^2 - 1}<br>\]と求められますね。</p>



<p>ここで、\( x - \sqrt{x^2 - 1 } \) が解であると仮定しましょう。すると、\[\begin{align*}<br>x - \sqrt{x^2 - 1} &amp;  \geqq 1 \\<br>x - 1 &amp; \geqq \sqrt{x^2 - 1 } \\ <br>(x-1)^2 &amp; \geqq x^2 - 1 \\ <br>x^2 - 2x + 1 &amp; \geqq x^2 - 1 \\ <br>-2x &amp; \geqq -2 \\<br>x &amp; \leqq 1 <br>\end{align*}\]となり、\( x \leqq 1 \) を満たしている必要がありますね。</p>



<p>しかし、\( x \leqq 1 \) の場合、\( x = 1 \) のときを除き、定義域 \( x \geqq 1 \) を満たしておりません<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_5');" onkeypress="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_5');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_12102_2_5" class="footnote_plugin_tooltip_text">[5]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_12102_2_5" class="footnote_tooltip">\( x = 1 \) のときも、最後に \( \log 0 \) が出てきてしまうため、どっちにしろ \( x - \sqrt{x^2 - 1 } \) は解になりえません。</span></span>。そのため、\( x - \sqrt{x^2 - 1} \) は解ではありません。（仮定が誤り）</p>



<p>したがって、\( t = x + \sqrt{x^2 - 1} \) となり、\[\begin{align*}<br>t &amp; = x + \sqrt{x^2 - 1} \\<br>e^y &amp; = x + \sqrt{x^2 - 1} \\<br>y &amp; = \log (x + \sqrt{x^2 - 1} )<br>\end{align*}\]となるため、\[\begin{align*}<br>y &amp; = \cosh^{-1} x <br>\\ &amp; = \log (x + \sqrt{x^2 - 1} )<br>\end{align*}\]と書き変えることができます。</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h4 class="wp-block-heading">\( \tanh^{-1} x \) の書き換え</h4>



<p>\( y = \tanh^{-1} x \) とおくと、\( x = \tanh y \) となりますね。</p>



<p>つまり、\[\begin{align*}<br>x &amp; = \tanh y <br>\\ &amp; = \frac{ e^y - e^{-y} }{e^y + e^{-y}}<br>\\ &amp; = \frac{ e^{2y} - 1 }{ e^{2y} + 1 }<br>\end{align*}\]と変形できますね。</p>



<p>この式を、\[\begin{align*}<br>x &amp; =\frac{ e^{2y} - 1 }{ e^{2y} + 1 } \\ <br>(e^{2y} + 1)x &amp; = e^{2y} - 1\\ <br>e^{2y} x - e^{2y} &amp; = -1 - x \ \ \ (e^{2y} \ \mathrm{の項を左辺、それ以外を右辺に}) \\<br>(x - 1) e^{2y} &amp; = -1 - x \\ <br>e^{2y} &amp; = \frac{-1 - x}{x - 1 } <br>\\ &amp; = \frac{1+x}{1-x} <br>\end{align*}\]となりますね。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>2y  &amp; = \log \frac{1+x}{1-x} \\ <br>y &amp; = \frac{1}{2} \log \frac{1+x}{1-x}<br>\end{align*}\]となり、\[\begin{align*}<br>y &amp; = \tanh^{-1} x <br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \log \frac{1+x}{1-x}<br>\end{align*}\]を導出することができます。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">逆双曲線関数の基礎まとめ</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>双曲線関数 \( \sinh x \), \( \cosh x \), \( \tanh x \) の逆関数をそれぞれ \( \sinh^{-1} x \), \( \cosh^{-1} x \), \( \tanh^{-1} x \) と表記する。</p>

<p>この逆双曲線関数 \( \sinh^{-1} x \), \( \cosh^{-1} x \), \( \tanh^{-1} x \) の定義域、および値域は次の表の通りである。</p>

<figure class="wp-block-table"><table><thead><tr><th class="has-text-align-center">逆双曲線関数</th><th class="has-text-align-center">定義域</th><th class="has-text-align-center">値域</th></tr></thead><tbody><tr><td class="has-text-align-center">\( y = \sinh^{-1} x \)</td><td class="has-text-align-center">実数全体</td><td class="has-text-align-center">実数全体</td></tr><tr><td class="has-text-align-center">\( y = \cosh^{-1} x \)</td><td class="has-text-align-center">\( 1 \leqq x \)</td><td class="has-text-align-center">\( 0 \leqq y \)</td></tr><tr><td class="has-text-align-center">\( y = \tanh^{-1} x \)</td><td class="has-text-align-center">\( -1 &lt; x &lt; 1 \)</td><td class="has-text-align-center">実数全体</td></tr></tbody></table></figure>

<ul class="wp-block-list"><li></li><li></li></ul>

<p>また、逆双曲線関数は\[\begin{align*}<br>\sinh^{-1} x &amp; = \log \left( x + \sqrt{ x^2 + 1 } \right) \\<br>\cosh^{-1} x &amp; = \log \left( x + \sqrt{ x^2 - 1 } \right)  \\<br>\tanh^{-1} x &amp; = \frac{1}{2} \log \frac{1+x}{1-x}  <br>\end{align*}\]と自然対数 \( \log \) を用いた形に変形することができる。</p>
</div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">[比較] 逆三角関数の基礎</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>逆三角関数 \( \sin^{-1} x \), \( \cos^{-1} x \), \( \tan^{-1} x \) では、定義域のほかに値域も制限されている。</p>

<figure class="wp-block-table"><table><thead><tr><th class="has-text-align-center">逆三角関数</th><th class="has-text-align-center">定義域</th><th class="has-text-align-center">値域</th></tr></thead><tbody><tr><td class="has-text-align-center">\( y = \sin^{-1} x \)</td><td class="has-text-align-center">\( -1 \leqq x \leqq 1 \)</td><td class="has-text-align-center">\[ - \frac{\pi}{2} \leqq y \leqq \frac{\pi}{2} \]</td></tr><tr><td class="has-text-align-center">\( y = \cos^{-1} x \)</td><td class="has-text-align-center">\( -1 \leqq x \leqq 1 \)</td><td class="has-text-align-center">\[ 0 \leqq y \leqq \pi \]</td></tr><tr><td class="has-text-align-center">\( y = \tan{-1} x \)</td><td class="has-text-align-center">実数全体</td><td class="has-text-align-center">\[ - \frac{\pi}{2} &lt; y &lt; \frac{\pi}{2} \]</td></tr></tbody></table></figure>
</div></div>


<div style="height:50px" class="wp-block-spacer"></div>



<h3 class="wp-block-heading">(4) 実際に例題を解いてみよう</h3>



<p>それでは、実際に例題を解くことで逆双曲線関数に慣れていきましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">例題1</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>つぎの(1), (2), (3) の [　　] に当てはまる値を答えなさい。</p>

<p>(1)\[<br>\sinh 3 = \log [ \ \ \ \ \ \ ]<br>\]</p>

<p>(2)\[<br>\cosh 3 = \log [ \ \ \ \ \ \ ]<br>\]</p>

<p>(3)\[<br>\tanh \frac{1}{2} = \log [ \ \ \ \ \ \ ]<br>\]</p>
</div></div>


<p><strong>[解説1]</strong></p>



<p>(1) </p>



<p>\[<br>\sinh x = \log \left( x + \sqrt{ x^2 + 1 } \right)<br>\]で \( \log \) の形に直す。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\sinh 3 &amp; = \log \left( 3 + \sqrt{ 3^2 + 1 } \right)<br>\\ &amp; = \log \left( \textcolor{red}{3 + \sqrt{10}} \right)<br>\end{align*}\]※ 赤色の部分が [　　] となる。</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(2) </p>



<p>\[<br>\cosh x = \log \left( x + \sqrt{ x^2 - 1 } \right)<br>\]で \( \log \) の形に直す。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\cosh 3 &amp; = \log \left( 3 + \sqrt{ 3^2 - 1 } \right)<br>\\ &amp; = \log \left( 3 + \sqrt{8} \right)<br>\\ &amp; = \log \left( \textcolor{red}{3 + 2 \sqrt{2}} \right)<br>\end{align*}\]※ 赤色の部分が [　　] となる。</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(3) </p>



<p>\[<br>\tanh x = \frac{1}{2} \log \frac{1+x}{1-x}<br>\]で \( \log \) の形に直す。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\tanh 3 &amp; = \frac{1}{2} \log \frac{1+\frac{1}{2}}{1-\frac{1}{2}}<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \log \frac{\frac{3}{2}}{\frac{1}{2}}<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \log 3<br>\\ &amp; = \log \textcolor{red}{ \sqrt{3} }<br>\end{align*}\]※ 赤色の部分が [　　] となる。</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">2. 逆双曲線関数の微分</h2>



<p>それでは、逆双曲線関数の微分公式を見ていきましょう。</p>



<p>（逆三角関数と比較も載せています。）</p>



<h3 class="wp-block-heading">(1) 逆双曲線関数の微分公式</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">逆双曲線関数の微分公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>★ ベースの公式\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sinh^{-1} x &amp; = \frac{1}{ \sqrt{x^2 + 1} } \\<br>\frac{d}{dx} \cosh^{-1} x &amp; = \frac{1}{ \sqrt{x^2 - 1} } \\<br>\frac{d}{dx} \tanh^{-1} x &amp; = \frac{1}{1-x^2}  <br>\end{align*}\]</p>

<p>★ 公式拡張Ver\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sinh^{-1} f(x) &amp; = \frac{f'(x)}{ \sqrt{ \left\{ f(x) \right\}^2 + 1} } \\<br>\frac{d}{dx} \cosh^{-1} f(x) &amp; = \frac{f'(x)}{ \sqrt{ \left\{ f(x) \right\}^2 - 1} } \\<br>\frac{d}{dx} \tanh^{-1} f(x) &amp; = \frac{f'(x)}{1 - \left\{ f(x) \right\}^2}<br>\end{align*}\]※ \( a \) は定数</p>

<p>※ 合成関数の微分を使えば簡単に「公式拡張Ver」を導出できるので、ベースの公式で頭に入れてもOK</p>
</div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">[比較] 逆三角関数の微分公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>★ ベースの公式\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sin^{-1} x &amp; = \frac{1}{ \sqrt{1 - x^2}  } \\<br>\frac{d}{dx} \cos^{-1} x &amp; = - \frac{1}{ \sqrt{1 - x^2}  }\\<br>\frac{d}{dx} \tan^{-1} x &amp; = \frac{1}{1 + x^2}  <br>\end{align*}\]</p>

<p>★ 公式拡張Ver\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sin^{-1} f(x) &amp; = \frac{f'(x)}{ \sqrt{1 - \left\{ f(x) \right\}^2 } } \\<br>\frac{d}{dx} \cos^{-1} f(x) &amp; = - \frac{f'(x)}{ \sqrt{1 - \left\{ f(x) \right\}^2 } } \\<br>\frac{d}{dx} \tan^{-1} f(x) &amp; = \frac{f'(x)}{1 + \left\{ f(x) \right\}^2}<br>\end{align*}\]</p>
</div></div>


<h3 class="wp-block-heading">(2) 公式の導出</h3>



<h4 class="wp-block-heading">\( \sinh^{-1} f(x) \) の導出</h4>



<p>まずは、\( \sinh^{-1} x \) の微分を求める。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sinh^{-1} x &amp; = \frac{d}{dx} \log \left( x + \sqrt{ x^2 + 1 } \right)<br>\\ &amp; = \frac{1 + \frac{1}{2} \cdot 2x \cdot \frac{1}{ \sqrt{x^2+1} } }{x + \sqrt{ x^2 + 1 }}<br>\\ &amp; = \frac{\frac{x + \sqrt{x^2 + 1} }{ \sqrt{x^2+1} } }{x + \sqrt{ x^2 + 1 }}<br>\\ &amp; = \frac{1}{ \sqrt{x^2+1} }<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>つぎに \( \sinh^{-1} f(x) \) の微分を求めるために、\(  t = f(x) \) とおく。</p>



<p>すると、\( y = \sinh^{-1} t \) となり、\[<br>\frac{dt}{dx} = f'(x) , \ \ \ \frac{dy}{dt} = \frac{1}{ \sqrt{t^2 + 1} }<br>\]となる。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sinh^{-1} f(x) &amp; = \frac{dy}{dt} \cdot \frac{dt}{dx}<br>\\ &amp; = f'(x) \cdot \frac{1}{ \sqrt{t^2 + 1} }<br>\\ &amp; = \frac{f'(x)}{ \sqrt{ t^2 + 1 } }<br>\\ &amp; = \frac{f'(x)}{ \sqrt{  \left\{ f(x) \right\}^2 + 1 } }<br>\end{align*}\]と求められる。</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h4 class="wp-block-heading">\( \cosh^{-1} f(x) \) の導出</h4>



<p>\( \sinh^{-1} x \) のときと同じく、まずは、\( \cosh^{-1} x \) の微分を求める。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \cosh^{-1} x &amp; = \frac{d}{dx} \log \left( x + \sqrt{ x^2 - 1 } \right)<br>\\ &amp; = \frac{1 + \frac{1}{2} \cdot 2x \cdot \frac{1}{ \sqrt{x^2-1} } }{x + \sqrt{ x^2 - 1 }}<br>\\ &amp; = \frac{\frac{x + \sqrt{x^2 - 1} }{ \sqrt{x^2-1} } }{x + \sqrt{ x^2 - 1 }}<br>\\ &amp; = \frac{1}{ \sqrt{x^2-1} }<br>\end{align*}\]※符号以外は計算過程は \( \sinh^{-1} x \) のときと全く同じ</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>つぎに \( \cosh^{-1}  f(x) \) の微分を求めるために、\(  t =  f(x) \) とおく。</p>



<p>すると、\( y = \cosh^{-1} t \) となり、\[<br>\frac{dt}{dx} =  f'(x) , \ \ \ \frac{dy}{dt} = \frac{1}{ \sqrt{t^2 - 1} }<br>\]となる。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \cosh^{-1} f(x) &amp; = \frac{dy}{dt} \cdot \frac{dt}{dx}<br>\\ &amp; = f'(x) \cdot \frac{1}{ \sqrt{t^2 - 1} }<br>\\ &amp; = \frac{f'(x)}{ \sqrt{ t^2 - 1 } }<br>\\ &amp; = \frac{f'(x)}{ \sqrt{  \left\{ f(x) \right\}^2 - 1 } }<br>\end{align*}\]と求められる。</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h4 class="wp-block-heading">\( \tanh^{-1} f(x) \) の導出</h4>



<p>今までと同じように \( \tanh^{-1} x \) の微分を求める。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \tanh^{-1} x &amp; = \frac{d}{dx} \frac{1}{2} \log \frac{1+x}{1-x} <br>\\ &amp; = \frac{d}{dx}  \frac{1}{2} \log (1+x) - \frac{1}{2} \log (1-x) <br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \cdot \frac{1}{1+x} - \frac{1}{2} \cdot \frac{-1}{1-x}<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \cdot \frac{(1-x) + (1+x)}{(1+x)(1-x)}<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \cdot \frac{2}{1-x^2}<br>\\ &amp; = \frac{1}{1-x^2}<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>つぎに \( \tanh^{-1} f(x) \) の微分を求めるために、\(  t = f(x) \) とおく。<br>（ここからは \( \sinh^{-1} x \), \( \cosh^{-1} x \) と同じ流れ）</p>



<p>すると、\( y = \tanh^{-1} t \) となり、\[<br>\frac{dt}{dx} = f'(x) , \ \ \ \frac{dy}{dt} = \frac{1}{ 1 - t^2 }<br>\]となる。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \tanh^{-1} f(x) &amp; = \frac{dy}{dt} \cdot \frac{dt}{dx}<br>\\ &amp; = f'(x) \cdot \frac{1}{ \sqrt{1 - t^2} }<br>\\ &amp; = \frac{f'(x)}{  \sqrt{1 - t^2}  }<br>\\ &amp; = \frac{f'(x)}{  \sqrt{1 - \left\{ f(x) \right\}^2}  }<br>\end{align*}\]と求められる。</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h3 class="wp-block-heading">(3) 例題で実際に計算してみよう</h3>



<p>それでは、実際に例題で実際に計算練習をしてみましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">例題2</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>つぎの(1), (2) で表される関数 \( f(x) \) の導関数を求めなさい。</p>

<p>(1)\[<br>f(x) = \tanh^{-1} 3x<br>\]</p>

<p>(2)\[<br>f(x) = \sinh^{-1} x^2<br>\]</p>
</div></div>


<p><strong>[解説2]</strong></p>



<p>(1)</p>



<p>公式\[<br>\frac{d}{dx} \tanh^{-1} g(x) = \frac{g'(x)}{1-  \left\{ g(x) \right\}^2}<br>\]に、\( f(x) = 3x \) を代入すればOK。<br>（問題文の \( f(x) \) と紛らわしくなるので、公式内は \( g(x) \) で表記しています。）</p>



<p>ここで、\( g'(x) = 3 \) なので、\[\begin{align*}<br>f(x) &amp; = \tanh^{-1} 3x<br>\\ &amp; = \frac{3}{1- \left( 3x \right)^2}<br>\\ &amp; = \frac{3}{1 - 9x^2}<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>







<p>(2)</p>



<p>公式\[<br>\frac{d}{dx} \sinh^{-1} g(x) = \frac{g'(x)}{ \sqrt{  \left\{ g(x) \right\}^2 + 1} }<br>\]に \( f(x) = x^2 \) を代入すればOK。<br>（問題文の \( f(x) \) と紛らわしくなるので、公式内は \( g(x) \) で表記しています。）</p>



<p>ここで、\( g'(x) = 2x \) なので、\[\begin{align*}<br>f'(x) &amp; = \sinh^{-1} x^2<br>\\ &amp; = \frac{2x}{ \sqrt{ \left( x^2 \right)^2 + 1 } }<br>\\ &amp; = \frac{2x}{ \sqrt{ x^4 + 1 } }<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">3. 逆双曲線関数の積分</h2>



<h3 class="wp-block-heading">(1) 積分すると逆双曲線関数になる関数</h3>



<p>2章「逆双曲線関数の微分」の公式から、逆双曲線関数を使うことで、高校数学では非常に難しい積分であった\[<br>\int \frac{1}{ \sqrt{x^2 + a^2} } \ dx , \ \ \ \int \frac{1}{ \sqrt{x^2 - a^2} } \ dx<br>\]を瞬時に計算できるようになります。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">積分すると逆双曲線関数になるもの</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>★ ベースの公式\[\begin{align*}<br>\int \frac{1}{ \sqrt{ x^2 + 1} } \ dx &amp; = \sinh^{-1} x + C<br>\\ &amp; = \log \left( x + \sqrt{x^2 + 1} \right) + C' \\<br>\int \frac{1}{  \sqrt{ x^2 - 1}  } \ dx &amp; = \cosh^{-1} x + C<br>\\ &amp; = \log \left( x + \sqrt{x^2 - 1} \right) + C' \ \ \ ( x \geqq 0 ) \\<br>\int \frac{1}{1 - x^2} \ dx &amp; = \tanh^{-1} x + C<br>\\ &amp; = \log \frac{1+x}{1-x} \ \ \ (-1 &lt; x &lt; 1)<br>\end{align*}\]</p>

<p>★ 公式拡張 Ver\[\begin{align*}<br>\int \frac{1}{ \sqrt{ x^2 + a^2} } \ dx &amp; = \sinh^{-1} \frac{x}{a} + C<br>\\ &amp; = \log \left( x + \sqrt{x^2 + a^2} \right) + C' \\<br>\int \frac{1}{ \sqrt{ x^2 - a^2} } \ dx &amp; = \cosh^{-1} \frac{x}{a} + C<br>\\ &amp; = \log \left( x + \sqrt{x^2 - a^2} \right) + C' \ \ \ ( x \geqq 0 ) \\<br>\int \frac{a}{a^2 - x^2} \ dx &amp; = \tanh^{-1} \frac{x}{a} + C<br>\\ &amp; = \log \frac{a+x}{a-x} \ \ \ (-1 &lt; x &lt; 1)<br>\end{align*}\]※ \( a \) は正の定数</p>

<p>※1 \( C \), \( C' \) は積分定数<br>（逆双曲線関数から \( \log \) の形に直す際に、積分定数をおきなおすため、\( C \), \( C' \) の2種類の積分定数を用いている）</p>

<p>※2 積分の条件となっている \( x \geqq 0 \) もしくは \( -1 &lt; x &lt; 1 \) を取り除きたい場合、\( \log \) の中身が負になってしまう可能性があるため、\[\begin{align*}<br>\int \frac{1}{ \sqrt{ x^2 - a^2} } \ dx &amp; = \log \left| x + \sqrt{x^2 - a^2} \right| + C'\\<br>\int \frac{a}{a^2 - x^2} \ dx &amp; = \log \left| \frac{a+x}{a-x} \right| + C<br>\end{align*}\]と絶対値表記を付ける必要があります。<br>（条件を取った場合、逆双曲線関数の定義域を満たさなくなるため、逆双曲線関数による表記は不可能になる）</p>

<p>※3 積分の条件がない\[<br>\int \frac{1}{ \sqrt{ x^2 + a^2} } \ dx = \log \left( x + \sqrt{x^2 + a^2} \right) + C'<br>\]は \( \log \) の中身が負になることがない<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_6');" onkeypress="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_6');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_12102_2_6" class="footnote_plugin_tooltip_text">[6]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_12102_2_6" class="footnote_tooltip">常に \( \sqrt{x^2+a^2} > x \)、つまり \( \sqrt{x^2 +1} - x > 0 \) が成立するからです。</span></span>ため、絶対値表記は不要です。</p>
</div></div>


<p><strong>[導出]</strong></p>



<p>微分公式\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sinh^{-1} x &amp; = \frac{1}{ \sqrt{x^2 + 1} } \\<br>\frac{d}{dx} \cosh^{-1} x &amp; = \frac{1}{ \sqrt{x^2 - 1} } \\ <br>\frac{d}{dx} \tanh^{-1} x &amp; = \frac{1}{1-x^2}  <br>\end{align*}\]より、積分定数 \( C \) を用いた次の2つの式も成立する。\[\begin{align*}<br>\int \frac{1}{ \sqrt{x^2 + 1} } \ dx &amp; = \sinh^{-1} x + C <br>\\ &amp; = \log \left(x + \sqrt{x^2 + 1} \right) \\<br>\int \frac{1}{ \sqrt{x^2 - 1 } } \ dx &amp; = \cosh^{-1} x + C<br>\\ &amp; = \log \left(x + \sqrt{x^2 - 1} \right) \\<br>\int \frac{1}{1-x^2}   \ dx &amp; = \tanh^{-1} x + C<br>\\ &amp; = \log \frac{1+x}{1-x}<br>\end{align*}\]</p>



<p>ここで、\( x = ay \), つまり \( y = \frac{x}{a} \) とおく。すると、\( dx = a \ dy \) が成立する。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>\int \frac{1}{ \sqrt{x^2 + a^2} } \ dx &amp; = \int \frac{1}{ \sqrt{(ax)^2 + a^2} } \cdot a \ dy<br>\\ &amp; = \int \frac{a}{ \sqrt{ a^2 (x^2 + 1) } }  \ dy<br>\\ &amp; = \int \frac{a}{ a \sqrt{ x^2 + 1 } }  \ dy<br>\\ &amp; = \int \frac{1}{ \sqrt{ y^2 + 1 } }  \ dy<br>\\ &amp; = \sinh^{-1} y + C<br>\\ &amp; = \sinh^{-1} \frac{x}{a} + C<br>\end{align*}\] </p>



<p>\[\begin{align*}<br>\int \frac{1}{ \sqrt{x^2 - a^2} } \ dx &amp; =  \int \frac{1}{ \sqrt{(ax)^2 - a^2} } \cdot a \ dy<br>\\ &amp; = \int \frac{a}{ \sqrt{ a^2 (x^2 - 1) } }  \ dy<br>\\ &amp; = \int \frac{a}{ a \sqrt{ x^2 - 1 } }  \ dy<br>\\ &amp; = \int \frac{1}{ \sqrt{ y^2 - 1 } }  \ dy<br>\\ &amp; = \cosh^{-1} y + C<br>\\ &amp; = \cosh^{-1} \frac{x}{a} + C<br>\end{align*}\] と導出できる。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\int \frac{a}{ a^2 - x^2 } \ dx &amp; =  \int \frac{a}{ a^2 - (ay)^2 } \cdot a \ dy<br>\\ &amp; = \int \frac{a^2}{ a^2 (1 - y^2) }  \ dy<br>\\ &amp; = \int \frac{1}{ 1-y^2 }  \ dy<br>\\ &amp; = \tanh^{-1} y + C<br>\\ &amp; = \tanh^{-1} \frac{x}{a} + C<br>\end{align*}\] と導出できる。</p>



<div style="height:50px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>次に、計算結果を \( \log \) の形に変える。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\sinh^{-1} \frac{x}{a} + C &amp; = \log \left( \frac{x}{a} + \sqrt{ \left( \frac{x}{a} \right)^2 + 1} \right) + C<br>\\ &amp; = \log \left( \frac{ x }{ a } + \sqrt{  \frac{x^2}{a^2} + 1 } \right)<br>\\ &amp; =  \log \left( \frac{ x }{ a } + \frac{1}{a} \sqrt{a^2 \left( \frac{x^2}{a^2} + 1 \right) } \right) + C<br>\\ &amp; =  \log \left( \frac{ x }{ a } + \frac{1}{a} \sqrt{ x^2 + a^2 } \right) + C<br>\\ &amp; = \log \frac{ x + \sqrt{x^2 + a^2} }{a} + C<br>\\ &amp; = \log ( x + \sqrt{x^2 + a^2} ) - \underbrace{ \log a + C }_{ - C' \  \mathrm{とおく} }<br>\\ &amp; = \log ( x + \sqrt{x^2 + a^2} ) + C'<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\cosh^{-1} \frac{x}{a} + C &amp; = \log \left( \frac{x}{a} + \sqrt{ \left( \frac{x}{a} \right)^2 - 1} \right) + C<br>\\ &amp; = \log \left( \frac{ x }{ a } + \sqrt{  \frac{x^2}{a^2} - 1 } \right)<br>\\ &amp; =  \log \left( \frac{ x }{ a } + \frac{1}{a} \sqrt{a^2 \left( \frac{x^2}{a^2} - 1 \right) } \right) + C<br>\\ &amp; =  \log \left( \frac{ x }{ a } + \frac{1}{a} \sqrt{ x^2 - a^2 } \right) + C<br>\\ &amp; = \log \frac{ x + \sqrt{x^2 - a^2} }{a} + C<br>\\ &amp; = \log ( x + \sqrt{x^2 - a^2} ) - \underbrace{ \log a + C }_{ - C' \  \mathrm{とおく} }<br>\\ &amp; = \log ( x + \sqrt{x^2 - a^2} ) +  C'<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\tanh^{-1} \frac{x}{a} + C &amp; = \log \frac{1 + \frac{x}{a}}{1 - \frac{x}{a}} + C<br>\\ &amp; =  \log \frac{\frac{a+x}{a}}{\frac{a-x}{a}} + C<br>\\ &amp; = \log \frac{a+x}{a-x} + C<br>\end{align*}\]※ 積分定数 \( C \) をおきなおしていないため、\( C' \) は出てこない。</p>



<div style="height:50px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>よって、2つの積分定数 \( C \), \( C' \) を用いて積分公式\[\begin{align*}<br>\int \frac{1}{ \sqrt{ x^2 + a^2} } \ dx &amp; = \sinh^{-1} \frac{x}{a} + C<br>\\ &amp; = \log \left( x + \sqrt{x^2 + a^2} \right) + C' <br>\end{align*}\]\[\begin{align*}<br>\int \frac{1}{  \sqrt{ x^2 - a^2}  } \ dx &amp; = \cosh^{-1} \frac{x}{a} + C<br>\\ &amp; = \log \left( x + \sqrt{x^2 - a^2} \right) + C'<br>\int \frac{a}{ a^2 - x^2   } \ dx &amp; = \tanh^{-1} \frac{x}{a} + C<br>\\ &amp; = \log \frac{a+x}{a-x} + C<br>\end{align*}\]を導出できる。</p>



<div style="height:39px" class="wp-block-spacer"></div>



<h3 class="wp-block-heading">(2) \( \sqrt{ x^2 \pm a^2} \) の積分公式導出</h3>



<p>逆双曲線関数は、高校数学最難関の公式\[\begin{align*}<br>\int \sqrt{x^2 + a^2} \ dx &amp; =  \frac{1}{2} \left\{ x \sqrt{x^2 + a^2} + a^2 \log \left( x + \sqrt{ x^2 + a^2 } \right) \right\}  \\ <br>\int \sqrt{x^2 - a^2} \ dx &amp; =  \frac{1}{2} \left\{ x \sqrt{x^2 - a^2} -  a^2 \log \left( x + \sqrt{ x^2 - a^2 } \right) \right\}<br>\end{align*}\]と大きなつながりを持ちます<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_7');" onkeypress="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_7');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_12102_2_7" class="footnote_plugin_tooltip_text">[7]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_12102_2_7" class="footnote_tooltip">厳密には、\( x + \sqrt{x^2 + a^2} \), \( x + \sqrt{x^2 - a^2} \) が負になる可能性があるので\[\begin{align*}\int \sqrt{x^2 + a^2} \ dx &amp; =  \frac{1}{2} \left( x \sqrt{x^2 + a^2}&nbsp;&#x2026; <span class="footnote_tooltip_continue"  onclick="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_7');">Continue reading</span></span></span>。</p>



<p>実際に導出することで確認していきましょう。</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<h4 class="wp-block-heading">\( \sqrt{ x^2 + a^2 } \) の積分</h4>



<p>\[\begin{align*}<br>\int \sqrt{x^2 + a^2} \ dx &amp; = x \sqrt{x^2 + a^2} - \int x \cdot \frac{1}{2} \cdot \frac{2x}{ \sqrt{x^2 + a^2}}<br>\\ &amp; = x \sqrt{x^2 + a^2} - \int \frac{x^2}{ \sqrt{ x^2 + a^2 } } \ dx<br>\\ &amp; = x \sqrt{x^2 + a^2} - \int \frac{(x^2 + a^2) - a^2}{ \sqrt{ x^2 + a^2 } } \ dx<br>\\ &amp; = x \sqrt{x^2 + a^2} - \left( \int \sqrt{x^2 + a^2} \ dx - \int \frac{a^2}{ \sqrt{x^2 + a^2} } \ dx \right)<br>\\ &amp; = x \sqrt{x^2 + a^2} - \int \sqrt{x^2 + a^2} \ dx + a^2 \int \frac{1}{ \sqrt{x^2 + a^2} } \ dx<br>\end{align*}\]となるので、積分定数 \( C \), \( C' \) を用いて\[\begin{align*}<br>2 \int \sqrt{x^2 + a^2} \ dx &amp; = x \sqrt{x^2 + a^2} + a^2 \int \frac{1}{ \sqrt{x^2 + a^2} } \ dx<br>\\ &amp; = x \sqrt{x^2 + a^2} + a^2 \sinh^{-1} \frac{x}{a} + C<br>\\ &amp; = x \sqrt{x^2 + a^2} + a^2  \log \left( x + \sqrt{x^2 + a^2} \right) + C' <br>\end{align*}\]の関係式が導ける。</p>



<p>最後に積分定数を \( C'' \), \( C''' \) とつけかえたら\[\begin{align*}<br> \int \sqrt{x^2 + a^2} \ dx  &amp; = \frac{1}{2} \left( x \sqrt{x^2 + a^2} + a^2 \sinh^{-1} \frac{x}{a} \right) + C''<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \left\{ x \sqrt{x^2 + a^2} + a^2  \log \left( x + \sqrt{x^2 + a^2} \right)   \right\} + C'''<br>\end{align*}\]となり、導出完了。</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<h4 class="wp-block-heading">\( \sqrt{ x^2 - a^2 } \) の積分</h4>



<p>\[\begin{align*}<br>\int \sqrt{x^2 - a^2} \ dx &amp; = x \sqrt{x^2 - a^2} - \int x \cdot \frac{1}{2} \cdot \frac{2x}{ \sqrt{x^2 - a^2}}<br>\\ &amp; = x \sqrt{x^2 - a^2} - \int \frac{x^2}{ \sqrt{ x^2 - a^2 } } \ dx<br>\\ &amp; = x \sqrt{x^2 - a^2} - \int \frac{(x^2 - a^2) + a^2}{ \sqrt{ x^2 - a^2 } } \ dx<br>\\ &amp; = x \sqrt{x^2 - a^2} - \left( \int \sqrt{x^2 + a^2} \ dx + \int \frac{a^2}{ \sqrt{x^2 - a^2} } \ dx \right)<br>\\ &amp; = x \sqrt{x^2 - a^2} - \int \sqrt{x^2 + a^2} \ dx - a^2 \int \frac{1}{ \sqrt{x^2 - a^2} } \ dx<br>\end{align*}\]となるので、積分定数 \( C \), \( C' \) を用いて\[\begin{align*}<br>2 \int \sqrt{x^2 - a^2} \ dx &amp; = x \sqrt{x^2 + a^2} - a^2 \int \frac{1}{ \sqrt{x^2 - a^2} } \ dx<br>\\ &amp; = x \sqrt{x^2 - a^2} - a^2 \cosh^{-1} \frac{x}{a} + C<br>\\ &amp; = x \sqrt{x^2 - a^2} - a^2  \log \left( x + \sqrt{x^2 - a^2} \right) + C' <br>\end{align*}\]の関係式が導ける。</p>



<p>最後に積分定数を \( C'' \), \( C''' \) とつけかえたら\[\begin{align*}<br> \int \sqrt{x^2 - a^2} \ dx  &amp; = \frac{1}{2} \left( x \sqrt{x^2 - a^2} - a^2 \cosh^{-1} \frac{x}{a} \right) + C''<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \left\{ x \sqrt{x^2 - a^2} - a^2  \log \left( x + \sqrt{x^2 - a^2} \right)   \right\} + C'''<br>\end{align*}\]となり、導出完了。</p>



<div style="height:49px" class="wp-block-spacer"></div>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">\( \sqrt{x^2 \pm a^2} \) の積分</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br> \int \sqrt{x^2 + a^2} \ dx  &amp; = \frac{1}{2} \left( x \sqrt{x^2 + a^2} + a^2 \sinh^{-1} \frac{x}{a} \right) + C<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \left\{ x \sqrt{x^2 + a^2} + a^2  \log \left( x + \sqrt{x^2 + a^2} \right)   \right\} + C'<br>\end{align*}\]\[\begin{align*}<br> \int \sqrt{x^2 - a^2} \ dx  &amp; = \frac{1}{2} \left( x \sqrt{x^2 - a^2} - a^2 \cosh^{-1} \frac{x}{a} \right) + C<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \left\{ x \sqrt{x^2 - a^2} - a^2  \log \left( x + \sqrt{x^2 - a^2} \right)   \right\} + C' \ \ \ (x \geqq 1)<br>\end{align*}\]</p>

<p>※1: \( C \), \( C' \) は積分定数。<br>※2: \( a \) は正の定数、つまり \( a > 0 \) とする。<br>※3: 1番目の積分は、常に\( \log \) の中身が正となるため<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_8');" onkeypress="footnote_moveToReference_12102_2('footnote_plugin_reference_12102_2_8');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_12102_2_8" class="footnote_plugin_tooltip_text">[8]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_12102_2_8" class="footnote_tooltip">常に \( \sqrt{x^2+a^2} > x \)、つまり \( \sqrt{x^2 +1} - x > 0 \) が成立するからです。</span></span>、\( \log \) の中身を絶対値表記する必要はない。<br>※4: 2番目の積分は、\( x \geqq 1 \) という条件を取る場合は、\[<br>\int \sqrt{x^2 - a^2} \ dx  =  \frac{1}{2} \left\{ x \sqrt{x^2 + a^2} -  a^2 \log \left( x - \sqrt{ x^2 + 1 } \right) \right\} + C'<br>\]のように \( \log \) の中身を絶対値にする必要がある。<br>（条件を取った場合、逆双曲線関数の定義域を満たさなくなるため、逆双曲線関数による表記は不可能になる）</p>
</div></div>


<div style="height:49px" class="wp-block-spacer"></div>



<h4 class="wp-block-heading">\( \sqrt{ x^2 \pm a^2 } \) の積分の計算練習</h4>



<p>\[<br>\int \frac{1}{ \sqrt{x^2 \pm a^2} } \ dx , \ \ \ \int \sqrt{x^2 \pm a^2}  \ dx<br>\]の計算練習を実際にやってみたい人は、下の記事をご覧ください。</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-210 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis10">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析（高校数学・数3）　Part10　特殊な積分 sqrt(x^2+a^2) が含まれたタイプ</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は置換積分の中でも知らないと解けないタイプである t = x + sqrt(x^2+a^2)の積分（ sqrt(x^2+a^2) が含まれている）についてまとめまし</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h3 class="wp-block-heading">(3) 逆双曲線関数の積分</h3>



<p>つぎは、逆双曲線関数の積分を見ていきましょう。</p>



<p>いつも通り、公式を紹介してから導出方法を解説していきます。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">逆双曲線関数の積分公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>★ 基本パターン\[\begin{align*}<br>\int \sinh^{-1} x \ dx &amp; = x \sinh^{-1} x - \sqrt{x^2 + 1} + C \\<br>\int \cosh^{-1} x \ dx &amp; = x \cosh^{-1} x - \sqrt{x^2 - 1} + C \\<br>\int \tanh^{-1} x \ dx &amp; = x \tanh^{-1} x + \frac{1}{2} \log ( 1 - x^2 ) + C <br>\end{align*}\]</p>

<p>★ 拡張Ver\[\begin{align*}<br>\int \sinh^{-1} ax \ dx &amp; = x \sinh^{-1} ax - \frac{1}{a} \sqrt{(ax)^2 + 1} + C \\<br>\int \cosh^{-1} ax \ dx &amp; = x \cosh^{-1} ax - \frac{1}{a} \sqrt{(ax)^2 - 1} + C \\<br>\int \tanh^{-1} ax \ dx &amp; = x \tanh^{-1} ax + \frac{1}{2a} \log ( 1 - x^2 ) + C \\<br>\end{align*}\]</p>

<p>※1: \( C \) は積分定数<br>※2: \( a \) は定数、ただし \( a \not = 0 \)。<br>※3: 3つとも部分積分で簡単に導出できるため、暗記不要</p>
</div></div>


<p><strong>[導出]</strong></p>



<p>(1) \( \sinh^{-1} x \), \( \sinh^{-1} ax \) の積分</p>



<p>まずは、\( \sinh^{-1} x \) の積分を求める。\[\begin{align*}<br>\int \sinh^{-1} x \ dx &amp; = x \sinh^{-1} x - \int \frac{x}{ \sqrt{x^2+1} } \ dx<br>\\ &amp; = x \sinh^{-1} x - \frac{1}{2} \int \frac{2}{ \sqrt{x^2+1} } \ dx<br>\\ &amp; = x \sinh^{-1} x - \frac{1}{2}\cdot 2 \sqrt{x^2 + 1} + C<br>\\ &amp; = x \sinh^{-1} x - \sqrt{x^2 + 1} + C<br>\end{align*}\]</p>



<p>同じように \( \sinh^{-1} ax \) も\[\begin{align*}<br>\int \sinh^{-1} ax \ dx &amp; = x \sinh^{-1} ax - \int x \cdot \frac{a}{ \sqrt{(ax)^2+1} } \ dx<br>\\ &amp; = x \sinh^{-1} ax - \int  \frac{ax}{ \sqrt{a^2 x^2+1} } \ dx<br>\\ &amp; = x \sinh^{-1} ax - \frac{1}{2a} \int  \cdot \frac{2a^2 x}{ \sqrt{a^2 x^2+1} } \ dx<br>\\ &amp; = x \sinh^{-1} ax - \frac{1}{2a} \cdot 2 \sqrt{a^2 x^2 + 1} + C<br>\\ &amp; = x \sinh^{-1} ax - \frac{1}{a} \sqrt{(ax)^2 + 1} + C<br>\end{align*}\]と部分積分で求められる。</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(2) \( \cosh^{-1} x \), \( \cosh^{-1} ax \) の積分</p>



<p>まずは、\( \cosh^{-1} x \) の積分を求める。\[\begin{align*}<br>\int \cosh^{-1} x \ dx &amp; = x \cosh^{-1} x - \int \frac{x}{ \sqrt{x^2-1} } \ dx<br>\\ &amp; = x \cosh^{-1} x - \frac{1}{2} \int \frac{2x}{ \sqrt{x^2-1} } \ dx<br>\\ &amp; = x \cosh^{-1} x - \frac{1}{2}\cdot 2 \sqrt{x^2 - 1} + C<br>\\ &amp; = x \cosh^{-1} x - \sqrt{x^2 - 1} + C<br>\end{align*}\]</p>



<p>同じように \( \cosh^{-1} ax \) も\[\begin{align*}<br>\int \cosh^{-1} ax \ dx &amp; = x \cosh^{-1} ax - \int x \cdot \frac{a}{ \sqrt{(ax)^2-1} } \ dx<br>\\ &amp; = x \cosh^{-1} ax - \int  \frac{ax}{ \sqrt{a^2 x^2-1} } \ dx<br>\\ &amp; = x \cosh^{-1} ax - \frac{1}{2a} \int  \cdot \frac{2a^2 x}{ \sqrt{a^2 x^2-1} } \ dx<br>\\ &amp; = x \cosh^{-1} ax - \frac{1}{2a} \cdot 2 \sqrt{a^2 x^2 - 1} + C<br>\\ &amp; = x \cosh^{-1} ax - \frac{1}{a} \sqrt{(ax)^2 - 1} + C<br>\end{align*}\]と部分積分で求められる。</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(3) \( \tanh^{-1} x \), \( \tanh^{-1} ax \) の積分</p>



<p>まずは \( \tanh^{-1} x \) から。\[\begin{align*}<br>\int \tanh^{-1} x \ dx &amp; = x \tanh^{-1} x - \int \frac{x}{1 - x^2} \ dx<br>\\ &amp; = x \tanh^{-1} x + \frac{1}{2} \int  \frac{-2x}{1 - x^2} \ dx<br>\\ &amp; = x \tanh^{-1} x + \frac{1}{2} \log ( 1 - x^2 ) + C<br>\end{align*}\]</p>



<p>同じように \( \tanh^{-1} ax \) も\[\begin{align*}<br>\int \tanh^{-1} ax \ dx &amp; = x \tanh^{-1} ax - \int x \cdot \frac{a}{1 - (ax)^2} \ dx<br>\\ &amp; = x \tanh^{-1} ax -  \int \frac{ax}{1 - a^2 x^2 } \ dx<br>\\ &amp; = x \tanh^{-1} ax + \frac{1}{2a} \int  \frac{- 2a^2 x }{ 1 - a^2 x^2} \ dx<br>\\ &amp; = x \tanh^{-1} ax + \frac{1}{2a} \log (1 - a^2 x^2 ) + C<br>\\ &amp; = x \tanh^{-1} ax + \frac{1}{2a} \log \left\{ 1 - (ax)^2 \right\} + C<br>\end{align*}\]と部分積分で求められる。</p>



<p>※ \( -1 &lt; x &lt; 1 \) なので、\( \log \) の中身は必ず正。なので絶対値は不要。</p>







<h3 class="wp-block-heading">(3) 例題で実際に計算してみよう</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">例題3</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>つぎの(1), (2) で表される関数の不定積分を求めなさい。</p>

<p>(1)\[<br>\int \frac{x^2}{x^2-1} \ dx<br>\]※ できれば計算結果を逆双曲線関数で表してみましょう。</p>

<p>(2)\[<br>\sinh^{-1} 3x \ dx<br>\]</p>
</div></div>


<p><strong>[解説]</strong></p>



<p>(1)\[\begin{align*}<br>\frac{x^2}{x^2-1} \ dx &amp; = \frac{(x^2-1)+1}{x^2-1}<br>\\ &amp; = 1 + \frac{1}{x^2-1}<br>\end{align*}\]に気づけるかがポイント。</p>



<p>気づけてしまえば、あとは\[<br>\int \frac{1}{1 - x^2} \ dx = \tanh^{-1} x  + C<br>\]の形に楽勝で持ち込める。</p>



<p>よって、積分定数を \( C \) として\[\begin{align*}<br>\frac{x^2}{x^2-1} \ dx &amp; = \int 1 \ dx + \int \frac{1}{x^2 - 1} \ dx<br>\\ &amp; = x - \int \frac{1}{1 - x^2} \ dx<br>\\ &amp; = x - \tanh^{-1} x + C<br>\\ &amp; \left( = x - \log \frac{1+x}{1-x}  \right)<br>\end{align*}\]となる。</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(2)</p>



<p>逆双曲線関数の積分は、部分積分をすればOK。<br>せっかくなので、公式を使わずに自力で計算してみましょう。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\sinh^{-1} 3x \ dx &amp; = x \sinh^{-1} 3x - \int x \cdot \frac{3}{ \sqrt{(3x)^2 + 1 }  } \ dx<br>\\ &amp; = x \sinh^{-1} 3x - \int  \frac{3x}{ \sqrt{9x^2 + 1 } }  \ dx<br>\\ &amp; = x \sinh^{-1} 3x - \frac{1}{6} \int  \frac{18x}{ \sqrt{9x^2 + 1 } }  \ dx<br>\\ &amp; = x \sinh^{-1} 3x - \frac{1}{6} \cdot 2 \sqrt{ 9x^2 + 1 } + C<br>\\ &amp; = x \sinh^{-1} 3x - \frac{1}{3}  \sqrt{ 9x^2 + 1 }  + C<br>\end{align*}\]となる。</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">4. さいごに</h2>



<p>今回、前回、前々回と3回に分けて、逆双曲線関数の様々な内容</p>



<ul class="wp-block-list"><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数ってなに？</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数のグラフ</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数の基本変形公式</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color">双曲線関数の加法定理</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-black-color">双曲線関数の2倍角・3倍角公式</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-black-color">双曲線関数の積和公式</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数の微分</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数の積分</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-black-color">双曲線関数の極限</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-black-color">双曲線関数のマクローリン展開</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color">双曲線関数の逆関数</mark></li></ul>



<p>を説明していきました。</p>



<p>分量が多めだったので、双曲線関数について復習する場合は、</p>



<ol class="wp-block-list"><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">ピンク色の単元</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color">水色の単元</mark></li><li>黒色の単元</li></ol>



<p>の順番に復習していくことをおすすめします。</p>



<p>3回にわたり、双曲線関数の記事をお読みいただきありがとうございました！</p>
<div class="speaker-mute footnotes_reference_container"> <div class="footnote_container_prepare"><p><span tabindex="0" class="footnote_reference_container_label pointer">注釈</span><span tabindex="0" class="footnote_reference_container_collapse_button" style="display: none;">[<a id="footnote_reference_container_collapse_button_12102_2">+</a>]</span></p></div> <div id="footnote_references_container_12102_2"><table class="footnotes_table footnote-reference-container"><caption class="accessibility">注釈</caption> <tbody> 

<tr class="footnotes_plugin_reference_row"> <th scope="row" class="footnote_plugin_index_combi pointer"  onclick="footnote_moveToAnchor_12102_2('footnote_plugin_tooltip_12102_2_1');"><a id="footnote_plugin_reference_12102_2_1" class="footnote_backlink"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>1</a></th> <td class="footnote_plugin_text"> \( ( \sin x )^{-1} \) と間違えないために \( \arcsin x \), \( \arccos x \), \( \arctan x \) のように arc 表記で逆三角関数を表記することもあります。</td></tr>

<tr class="footnotes_plugin_reference_row"> <th scope="row" class="footnote_plugin_index_combi pointer"  onclick="footnote_moveToAnchor_12102_2('footnote_plugin_tooltip_12102_2_2');"><a id="footnote_plugin_reference_12102_2_2" class="footnote_backlink"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>2</a></th> <td class="footnote_plugin_text">例えば \( \sinh^{-1} x \) であれば、\( x \) が取りうる値の範囲を定義域、\( \sinh^{-1} x \) が取りうる値の範囲が値域となります。</td></tr>

<tr class="footnotes_plugin_reference_row"> <th scope="row" class="footnote_plugin_index_combi pointer"  onclick="footnote_moveToAnchor_12102_2('footnote_plugin_tooltip_12102_2_3');"><a id="footnote_plugin_reference_12102_2_3" class="footnote_backlink"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>3</a></th> <td class="footnote_plugin_text">\( \tanh x \) は分母が0になる \( x \) がないかを確かめる必要がありますが、\( e^{x} + e^{-x} \) が0になることはないので \( \tanh x \) も定義域は実数範囲全域となります。</td></tr>

<tr class="footnotes_plugin_reference_row"> <th scope="row" class="footnote_plugin_index_combi pointer"  onclick="footnote_moveToAnchor_12102_2('footnote_plugin_tooltip_12102_2_4');"><a id="footnote_plugin_reference_12102_2_4" class="footnote_backlink"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>4</a></th> <td class="footnote_plugin_text">連立方程式 \( ax^2 + bx + c = 0 \) の解を\[<br>x = \frac{-b \pm \sqrt{ b^2 - 4ac} }{2a}<br>\]と機械的に求められる公式。</td></tr>

<tr class="footnotes_plugin_reference_row"> <th scope="row" class="footnote_plugin_index_combi pointer"  onclick="footnote_moveToAnchor_12102_2('footnote_plugin_tooltip_12102_2_5');"><a id="footnote_plugin_reference_12102_2_5" class="footnote_backlink"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>5</a></th> <td class="footnote_plugin_text">\( x = 1 \) のときも、最後に \( \log 0 \) が出てきてしまうため、どっちにしろ \( x - \sqrt{x^2 - 1 } \) は解になりえません。</td></tr>

<tr class="footnotes_plugin_reference_row"> <th scope="row" class="footnote_plugin_index_combi" ><a id="footnote_plugin_reference_12102_2_6" class="footnote_backlink" onclick="footnote_moveToAnchor_12102_2('footnote_plugin_tooltip_12102_2_6');"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>6,</a> <a id="footnote_plugin_reference_12102_2_8" class="footnote_backlink" onclick="footnote_moveToAnchor_12102_2('footnote_plugin_tooltip_12102_2_8');"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>8</a></th> <td class="footnote_plugin_text">常に \( \sqrt{x^2+a^2} > x \)、つまり \( \sqrt{x^2 +1} - x > 0 \) が成立するからです。</td></tr>

<tr class="footnotes_plugin_reference_row"> <th scope="row" class="footnote_plugin_index_combi pointer"  onclick="footnote_moveToAnchor_12102_2('footnote_plugin_tooltip_12102_2_7');"><a id="footnote_plugin_reference_12102_2_7" class="footnote_backlink"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>7</a></th> <td class="footnote_plugin_text">厳密には、\( x + \sqrt{x^2 + a^2} \), \( x + \sqrt{x^2 - a^2} \) が負になる可能性があるので\[\begin{align*}<br>\int \sqrt{x^2 + a^2} \ dx &amp; =  \frac{1}{2} \left( x \sqrt{x^2 + a^2} + a^2 \log \left| x + \sqrt{ x^2 + 1 } \right| \right) \\ <br>\int \sqrt{x^2 - a^2} \ dx &amp; =  \frac{1}{2} \left( x  \sqrt{x^2 - a^2} - \frac{a^2}{2} \log \left| x + \sqrt{ x^2 - 1 } \right| \right)<br>\end{align*}\]と \( \log \) の中身が正になるように絶対値をつけたほうがよい。</td></tr>

 </tbody> </table> </div></div>]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-ad01-3/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>うさぎでもわかる解析　補充編1-2　微分・積分、極限、マクローリン展開</title>
		<link>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-ad01-2</link>
					<comments>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-ad01-2#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[ももうさ]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 24 Jun 2022 14:58:30 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[大学数学]]></category>
		<category><![CDATA[数学]]></category>
		<category><![CDATA[解析]]></category>
		<category><![CDATA[解析学]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.momoyama-usagi.com/?p=11736</guid>

					<description><![CDATA[こんにちは、ももやまです。 （3回中）2回目では、双曲線関数の中でも微分、積分、極限およびマクローリン展開に関する内容について説明していきます。 双曲線関数ってなに？ 双曲線関数のグラフ 双曲線関数の基本変形公式 双曲線 [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p>こんにちは、ももやまです。</p>



<p>（3回中）2回目では、双曲線関数の中でも微分、積分、極限およびマクローリン展開に関する内容について説明していきます。</p>



<ul class="wp-block-list"><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color">双曲線関数ってなに？</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color">双曲線関数のグラフ</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color">双曲線関数の基本変形公式</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color">双曲線関数の加法定理</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color">双曲線関数の2倍角・3倍角公式</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color">双曲線関数の積和公式</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数の微分</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数の積分</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数の極限</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数のマクローリン展開</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-black-color">双曲線関数の逆関数</mark></li></ul>



<p>※ 下の赤い部分について解説をしていきます</p>



<p>↓↓<mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color"> 1回目（双曲線関数のいろは）についての記事</mark>はこちら！↓↓</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-11266 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-ad01-1">
                <div class="pb__thumb"><img width="300" height="202" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-2j-300x202.jpg" class="is-position-overlay wp-post-image" alt="" lazysizes="1" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-2j-300x202.jpg 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-2j-768x518.jpg 768w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-2j.jpg 898w" /></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　補充編1-1　双曲線関数のいろは</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">こんにちは、ももやまです。 今回から3回に分けて双曲線関数についてみていきましょう。 双曲線関数の初回となる今回は、下の赤い</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h2 class="wp-block-heading">[復習] 双曲線関数の定義式</h2>



<p>まずは、今回の内容で使う双曲線関数の定義式や基本公式を復習しましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">[復習] 双曲線関数の定義式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\sinh x &amp; = \frac{ e^{x} - e^{-x} }{2} \\ <br>\cosh x &amp; = \frac{ e^{x} + e^{-x} }{2} \\ <br>\tanh x &amp; = \frac{ \sinh x }{ \cosh x }<br>\\ &amp; = \frac{ e^{x} - e^{-x} }{ e^{x} + e^{-x} }<br>\end{align*}\]</p>
</div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">双曲線関数の基本変形公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[<br>\cosh^2 x \textcolor{red}{-} \sinh^2 x = 1<br>\]\[<br>\tanh x = \frac{\sinh x }{\cosh x}<br>\]\[<br>1 \textcolor{red}{-} \tanh^2 x = \frac{1}{ \cosh^2 x }<br>\]</p>
</div></div>


<h2 class="wp-block-heading">1. 双曲線関数の微分</h2>



<h3 class="wp-block-heading">(1) 公式一覧</h3>



<p>まずは、双曲線関数の微分公式を見てみましょう。</p>



<p>教科書では \( \sinh x \), \( \cosh x \), \( \tanh x \) の形で表示されていることが多いですが、計算速度を早めるために \( \sinh ax \), \( \cosh ax \), \( \tanh ax \) の形で覚えましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">双曲線関数の微分公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>★ 基本パターン\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sinh x &amp; = \cosh x \\ <br>\frac{d}{dx} \cosh x &amp; = \sinh x \\ <br>\frac{d}{dx} \tanh x &amp; = \frac{1}{\cosh^2 x}<br>\end{align*}\]</p>

<p>★ 公式拡張Ver\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sinh f(x) &amp; = f'(x) \cosh f(x) \\<br>\frac{d}{dx} \cosh f(x) &amp; = f'(x) \sinh f(x) \\<br>\frac{d}{dx} \tanh f(x) &amp; = \frac{f'(x)}{\cosh^2 f(x)}<br>\end{align*}\]</p>

<p><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-red-color">※ \( \cosh f(x) \) の微分でマイナスがつかないので注意！</mark></p>
</div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">[比較] 三角関数の微分公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>★ 基本パターン\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sin x &amp; = \cos x \\ <br>\frac{d}{dx} \cos x &amp; = \textcolor{red}{-} \sin x \\ <br>\frac{d}{dx} \tan x &amp; = \frac{1}{\cos^2 x}<br>\end{align*}\]</p>

<p>★ 公式拡張Ver\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sin f(x) &amp; = f'(x) \cos f(x) \\<br>\frac{d}{dx} \cos f(x) &amp; = \textcolor{red}{-} f'(x) \sin f(x) \\<br>\frac{d}{dx} \tan f(x) &amp; = \frac{f'(x)}{\cos^2 f(x)}<br>\end{align*}\]</p>
</div></div>


<h3 class="wp-block-heading">(2) 公式の導出</h3>



<p>[1] \( \sinh f(x) \) の微分</p>



<p>まずは、\( \sinh x \) の微分を求める。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sinh x &amp; = \frac{d}{dx} \frac{1}{2} ( e^{x} - e^{-x} )<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \frac{d}{dx} ( e^{x} - e^{-x} )<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \cdot (  e^{x} +  e^{-x} )<br>\\ &amp; = \frac{e^{x} +  e^{-x}}{2}<br>\\ &amp; = \cosh x<br>\end{align*}\]</p>



<p>つぎに、\( \sinh f(x) \) の微分を求めるために、\( y = \sinh t \), \(  t = f(x) \) とおく。</p>



<p>すると、\( y = \sinh t \) となり、\[<br>\frac{dy}{dt} = \cosh t , \ \ \ \frac{dt}{dx} = f'(x)<br>\]となる。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sinh f(x) &amp; = \frac{dy}{dt} \cdot \frac{dt}{dx}<br>\\ &amp; = \cosh t \cdot f'(x)<br>\\ &amp; = f'(x) \cosh f(x)<br>\end{align*}\]と求められる。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[2] \( \cosh f(x) \) の微分</p>



<p>[1]と同じく、まずは \( \cosh x \) の微分を求める。\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \cosh x &amp; = \frac{d}{dx} \frac{1}{2} ( e^{x} + e^{-x} )<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \frac{d}{dx} ( e^{x} + e^{-x} )<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \cdot ( e^{x} -  e^{-x} )<br>\\ &amp; = \frac{e^{x} - e^{-x}}{2}<br>\\ &amp; = \sinh x<br>\end{align*}\]</p>



<p>つぎに、\( \cosh f(x) \) の微分を求めるために、\( y = \cosh t \), \(  t = f(x) \) とおく。</p>



<p>すると、\( y = \cosh t \) となり、\[<br>\frac{dy}{dt} = \sinh t , \ \ \ \frac{dt}{dx} = f'(x)<br>\]となる。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \cosh f(x) &amp; = \frac{dy}{dt} \cdot \frac{dt}{dx}<br>\\ &amp; = \sinh t \cdot f'(x)<br>\\ &amp; = f'(x) \sinh f(x)<br>\end{align*}\]と求められる。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[3-1] \( \tanh f(x) \) の微分（素直に計算）</p>



<p>[1], [2]と同じく、まずは \( \tanh x \) の微分を求める。\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \tanh ax &amp; = \frac{d}{dx} \frac{ e^{x} - e^{-x} }{ e^{x} + e^{-x} }<br>\\ &amp; = \frac{ (e^{x} - e^{-x})' (e^{x} + e^{-x}) - (e^{x} - e^{-x}) (e^{x} + e^{-x})' }{ (e^{x} + e^{-x})^2 }<br>\\ &amp; = \frac{ ( e^{x} + e^{-x} ) (e^{ax} + e^{-ax}) - (e^{x} - e^{-x}) (e^{x} -  e^{-x} ) }{ (e^{x} + e^{-x})^2 }<br>\\ &amp; = \frac{ ( e^{x} + e^{-x} )^2 -   (e^{x} - e^{-x})^2 }{ (e^{x} + e^{-x})^2 }<br>\\ &amp; = \frac{  ( e^{2x} + 2 + e^{-2x} ) -   ( e^{2x} - 2 + e^{-2x} ) }{ (e^{x} + e^{-x})^2 }<br>\\ &amp; = \frac{ 4 }{ (e^{x} + e^{-x})^2 }<br>\\ &amp; = \frac{ \frac{1}{4} \cdot 4 }{ \frac{1}{4} (e^{x} + e^{-x})^2 }<br>\\ &amp; = \frac{ 1 }{  (\frac{e^{x} + e^{-x}}{2})^2 }<br>\\ &amp; = \frac{ 1 }{ \cosh^2 x}<br>\end{align*}\]</p>



<p>つぎに、\( \tanh f(x) \) の微分を求めるために、\( y = \tanh t \), \(  t = f(x) \) とおく。</p>



<p>すると、\( y = \tanh t \) となり、\[<br>\frac{dy}{dt} = \frac{1}{ \cosh^2 t} , \ \ \ \frac{dt}{dx} = f'(x)<br>\]となる。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \tanh f(x) &amp; = \frac{dy}{dt} \cdot \frac{dt}{dx}<br>\\ &amp; = \frac{1}{ \cosh^2 t} \cdot f'(x)<br>\\ &amp; = \frac{f'(x)}{ \cosh^2 t}<br>\end{align*}\]と求められる。</p>



<div style="height:35px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[3-2] \( \tanh f(x) \) の微分（双曲線関数の公式をうまく利用）</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \tanh f(x) &amp; = \frac{d}{dx} \frac{ \sinh f(x) }{ \cosh f(x) }<br>\\ &amp; = \frac{ (\sinh f(x))' \cosh f(x) - \sinh f(x) ( \cosh f(x) )' }{ \cosh^2 f(x) }<br>\\ &amp; = \frac{ f'(x) \cosh^2 f(x) - f'(x) \sinh^2 f(x) }{ \cosh^2 f(x) }<br>\\ &amp; = \frac{ f'(x) \left\{ \cosh^2 f(x) -  \sinh^2 f(x) \right\} }{ \cosh^2 f(x) }<br>\\ &amp; = \frac{ f'(x) }{ \cosh^2 f(x) }<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<h3 class="wp-block-heading">(3) 例題で計算練習</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">例題1</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の関数 \( f(x) \) を微分することで、導関数 \( f'(x) \) を求めなさい。</p>

<p>(1)\[<br>f(x) = \tanh 3x  <br>\]</p>

<p>(2)\[<br>f(x) = \sinh (x^2-3x+1)<br>\]</p>

<p>(3)\[<br>f(x) = \cosh^5 x  <br>\]</p>

<p>(4)\[<br>f(x) = \sinh x \cosh x<br>\]</p>
</div></div>


<p><strong>[解説1]</strong></p>



<p>(1) </p>



<p>公式\[<br>\frac{d}{dx} \tanh g(x)  = \frac{g'(x)}{\cosh^2 g(x)}<br>\]に \( g(x) = 3x \) を代入すればOK。<br>（問題に \( f(x) \) が出てくるので、紛らわしくないように公式の方は \( g(x) \) にしています）</p>



<p>よって、\[<br>f'(x) = \frac{3}{ \cosh^2 3x }<br>\]となる。</p>



<div style="height:31px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(2) 公式\[<br>\frac{d}{dx} \sinh g(x)  = f'(x) \cosh g(x)<br>\]に \( g(x) = x^2 -3x + 1 \) を代入すればOK。<br>（(1)と同じく、問題に \( f(x) \) が出てくるので、紛らわしくないように公式の方は \( g(x) \) にしています）</p>



<p>よって、\[<br>f'(x) = (2x - 3) \cosh (x^2-3x+1)<br>\]となる。</p>



<div style="height:31px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(3) </p>



<p>\( t = \cosh^5 x \) とおいてから合成関数の微分公式を使う。</p>



<p>すると、\( f(t) = t^5 \) となる。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\frac{df}{dx} &amp; = \frac{df}{dt} \cdot \frac{dt}{dx} <br>\\ &amp; = 5t^4 \cdot \sinh x<br>\\ &amp; = 5 \cosh^4 x \sinh x<br>\end{align*}\]</p>



<p>よって、\[<br>f'(x) = 5 \cosh^4 x \sinh x<br>\]となる。</p>



<div style="height:31px" class="wp-block-spacer"></div>



<p id="block-d15feea8-7f6c-496c-bd61-71391cfab4e2">(4)</p>



<p id="block-f961be10-de9c-4e57-a844-246894e22d9d">[解法1] 素直に計算</p>



<p id="block-20154063-c493-4bcd-9165-e9e091c1a2f1">\[\begin{align*}<br>f'(x) &amp; = (\sinh x)' \cosh x + \sinh x ( \cosh x )'<br>\\ &amp; = \cosh x \cdot \cosh x + \sinh x \cdot \sinh x<br>\\ &amp; = \cosh^2 x + \sinh^2 x<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:31px" class="wp-block-spacer"></div>



<p id="block-d15feea8-7f6c-496c-bd61-71391cfab4e2">[解法2] 倍角の公式を使ってから計算</p>



<p id="block-20154063-c493-4bcd-9165-e9e091c1a2f1">\[<br>\sinh x \cosh x = \frac{1}{2} \sinh 2x<br>\]なので、\[\begin{align*}<br>f'(x) &amp; = \frac{1}{2} \cdot 2 \cosh 2x<br>\\ &amp; =  \cosh 2x ( = \cosh^2 x + \sinh^2 x )<br>\end{align*}\]と計算してもOK。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">2. 双曲線関数の積分</h2>



<h3 class="wp-block-heading">(1) 公式一覧</h3>



<p>まずは公式を見ていきましょう。微分のときと同じく、\( \sinh ax \), \( \cosh ax \), \( \tanh ax \) と定数 \( a \) を付けたバージョンで表示しています。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">双曲線関数の積分公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>★ 基本パターン\[\begin{align*}<br>\int \sinh x \ dx&amp; = \cosh x + C \\<br>\int \cosh x \ dx &amp; = \sinh x + C \\<br>\int \tanh x \ dx &amp; = \log ( \cosh x ) + C \\<br>\int \frac{1 }{ \cosh^2 x } \ dx &amp; = \tanh x + C<br>\end{align*}\]</p>

<p>★ 公式拡張Ver\[\begin{align*}<br>\int \sinh  (ax+b)   \ dx&amp; = \frac{1}{a} \cosh (ax+b) + C \\<br>\int \cosh  (ax+b)  \ dx &amp; = \frac{1}{a} \sinh (ax+b) + C \\<br>\int \tanh  (ax+b)  \ dx &amp; = \frac{1}{a} \log \left\{ \cosh (ax+b) \right\} + C \\<br>\int \frac{1 }{ \cosh^2 (ax+b) } \ dx &amp; = \frac{1}{a} \tanh (ax+b) + C<br>\end{align*}\]※ \( a \), \( b \) は定数。ただし、\( a \not = 0 \)。</p>

<p>※ \( C \) は積分定数<br><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-red-color">※ \( \sinh (ax+b) \) の積分でマイナスがつかないので注意！</mark></p>
</div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">[比較] 三角関数の積分公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>★ 基本パターン\[\begin{align*}<br>\int \sin x  \ dx&amp; = \textcolor{red}{-} \cos x + C \\<br>\int \cos x \ dx &amp; = \sin x + C \\<br>\int \tan x \ dx &amp; = \textcolor{red}{-} \log ( \cos x ) + C \\<br>\int \frac{1 }{ \cos^2 x } \ dx &amp; = \tan x + C<br>\end{align*}\]</p>

<p>★ 公式拡張Ver\[\begin{align*}<br>\int \sin  (ax+b)  \ dx&amp; = \textcolor{red}{-} \frac{1}{a} \cos  (ax+b)  + C \\<br>\int \cos  (ax+b)  \ dx &amp; = \frac{1}{a} \sin (ax+b) + C \\<br>\int \tan  (ax+b)  \ dx &amp; = \textcolor{red}{-} \frac{1}{a} \log \left\{ \cos  (ax+b)  \right\} + C \\<br>\int \frac{1 }{ \cos^2  (ax+b)  } \ dx &amp; = \frac{1}{a} \tan  (ax+b)  + C<br>\end{align*}\]※ \( a \), \( b \) は定数。ただし、\( a \not = 0 \)。</p>

<p>※ \( C \) は積分定数</p>
</div></div>


<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<h3 class="wp-block-heading">(2) 公式の導出</h3>



<p>3番目の\[<br>\int \tanh  (ax+b)  \ dx  = \frac{1}{a} \log \left\{ \cosh  (ax+b)  \right\} + C<br>\]以外は、1-(1)の「三角関数の微分公式」に \( f(x) = ax + b \) を代入してから逆に適用する（微分したものを元に戻す）だけで導出できます。</p>



<p>3番目の公式だけは、導出をしておきましょう。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\int \tanh (ax+b) \ dx  &amp; = \int \frac{ \sinh (ax+b) }{ \cosh (ax+b) } \ dx<br>\\ &amp; = \frac{1}{a} \int \frac{ a \sinh (ax+b) }{ \cosh (ax+b) } \ dx<br>\\ &amp; = \frac{1}{a} \int \frac{ (\left\{ \cosh (ax+b) \right\}' }{ \cosh (ax+b) } \ dx<br>\\ &amp; = \frac{1}{a} \log \left\{ \cosh (ax+b) \right\} + C<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<h3 class="wp-block-heading">(3) 例題で計算練習</h3>



<p>公式を頭に入れるために、実際に計算練習をしましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">例題2</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の(1), (2)の計算（不定積分）をしなさい。</p>

<p>(1)\[<br>\int \sinh 2x \ dx<br>\]</p>

<p>(2)\[<br>\int x^2 \sinh x \ dx<br>\]</p>

<p>(3)\[<br>\int \sinh 4x \cosh 6x \ dx<br>\]</p>
</div></div>


<p><strong>[解説2]</strong></p>



<p>(1) </p>



<p>公式\[<br>\int \sinh ax \ dx  = \frac{1}{a} \cosh ax + C <br>\]に \( a = 2 \) を代入すればOK。</p>



<p>よって、積分定数 \( C \) を用いることで\[\begin{align*}<br>\int \sinh 2x \ dx &amp; = \frac{1}{2} \cosh 2x<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(2) </p>



<p>多項式 ( \( x^a \) ) × 双曲線関数 ( \( \sinh x \), \( \cosh x \) ) の形を見かけたら部分積分をすることを考えましょう<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_11736_4('footnote_plugin_reference_11736_4_1');" onkeypress="footnote_moveToReference_11736_4('footnote_plugin_reference_11736_4_1');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_11736_4_1" class="footnote_plugin_tooltip_text">[1]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_11736_4_1" class="footnote_tooltip">\( x^2 \sin x \)&nbsp;&#x2026; <span class="footnote_tooltip_continue"  onclick="footnote_moveToReference_11736_4('footnote_plugin_reference_11736_4_1');">Continue reading</span></span></span>。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\int x^2 \sinh x &amp; = x^2 \cosh x - 2x \sinh x + 2 \cosh + C <br>\\ &amp; = (x^2 - 2 ) \cosh x - 2 x \sinh x + C<br>\end{align*}\]</p>



<p>※ 部分積分は連鎖公式（ブンブン積分・瞬間部分積分）を使うのがおすすめです。詳しくは下の記事から。</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-217 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis06">
                <div class="pb__thumb"><img width="300" height="245" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20210103013215-1-300x245.gif" class="is-position-overlay wp-post-image" alt="" lazysizes="1" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20210103013215-1-300x245.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20210103013215-1-768x628.gif 768w" /></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析（高校数学・数3）　Part06　部分積分（部分積分の連鎖公式：ブンブン・瞬間部分積分）</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">数3の微積、解析学の中でも特に計算量が多くなる部分積分についてまとめました。部分積分の基本公式、部分積分を素早く行う計算</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>







<p>(3) </p>



<p>今回のように \( \sinh ax \) もしくは \( \cosh ax \) が2つ掛け合わされたような形の関数を積分する場合は、逆双曲線関数の積和の公式が非常に便利です。</p>



<p>まずは、積和の公式を確認しましょう。<br>（積和の公式の導出手順は<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-ad01-1#7" data-type="URL" target="_blank" rel="noreferrer noopener">こちら</a>で確認できます。）</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">[復習] 双曲線関数の積和公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\sinh \alpha \cosh \beta &amp; = \frac{1}{2} \left\{ \sinh ( \alpha + \beta ) + \sinh ( \alpha - \beta ) \right\} \\ <br>\cosh \alpha \sinh \beta &amp; = \frac{1}{2} \left\{ \sinh ( \alpha + \beta ) - \sinh ( \alpha - \beta ) \right\} \\<br>\cosh \alpha \cosh \beta &amp; = \frac{1}{2} \left\{ \cosh ( \alpha + \beta ) + \cosh ( \alpha - \beta ) \right\} \\<br>\sinh \alpha \sinh \beta &amp; =  \frac{1}{2} \left\{ \cosh ( \alpha + \beta ) - \cosh ( \alpha - \beta ) \right\} <br>\end{align*}\]</p>
</div></div>


<p> 今回は、\[<br>\sinh \alpha \cosh \beta = \frac{1}{2} \left\{ \sinh ( \alpha + \beta ) + \sinh ( \alpha - \beta ) \right\} <br>\]に、\( \alpha = 4x \), \( \beta = 6x \) を代入することで2つの双曲線関数の和に分解することができます。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>\int \sinh 4x \cosh 6x \ dx &amp; = \int \frac{1}{2} \left\{ \sinh ( 4x + 6x ) + \sinh ( 4x - 6x ) \right\} \ dx<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \int \sinh 10x \ dx + \frac{1}{2} \sinh (-2x) \ dx<br>\\ &amp; = \frac{1}{20} \cosh 10x - \frac{1}{4} \cosh (-2x) + C<br>\\ &amp; = \frac{1}{20} \cosh 10x - \frac{1}{4} \cosh 2x + C<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>



<div style="height:81px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">3. 双曲線関数の極限</h2>


<p><span>双曲線関数の極限ですが、極限のために覚えなければいけない公式は基本的にありません。</span></p>


<p>というのも、双曲線関数の極限は</p>



<ul class="wp-block-list"><li>定義式（\( e \) を使った形）に変形する</li><li>ロピタルの公式を適用する</li></ul>



<p>ことでなんとかなるからです。</p>



<p>ということで、この章では「例題による問題演習」で双曲線関数の極限を見ていきましょう。</p>



<h3 class="wp-block-heading">(1) sinh x, cosh x, tanh x の極限</h3>



<p>まずは、\( \sinh x \), \( \cosh x \), \( \tanh x \) の極限を見てみましょう。</p>



<p>※ グラフの形を頭に入れておけば自然に</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">sinh x, cosh x, tanh x の極限</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\( \sinh x \) の極限</p>

<p>\[<br>\lim_{x \to \infty} \sinh x = \infty , \ \ \ \lim_{x \to - \infty} \sinh x = - \infty<br>\]</p>

<div style="height:51px" class="wp-block-spacer"></div>

<p>\( \cosh x \) の極限</p>

<p>\[<br>\lim_{x \to \infty} \cosh x = \infty , \ \ \ \lim_{x \to - \infty} \cosh x = \infty<br>\]</p>

<div style="height:51px" class="wp-block-spacer"></div>

<p>\( \tanh x \) の極限</p>

<p>\[<br>\lim_{x \to \infty} \tanh x = 1 , \ \ \ \lim_{x \to - \infty} \tanh x = -1<br>\]</p>

<p>※ グラフの形を頭に入れておけば意識して極限を覚えなくてもOK。</p>

<center></center>

<p><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">赤色 → \( y = \sinh x \) のグラフ（奇関数）</mark><br><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color">青色 → \( y = \cosh x \) のグラフ（偶関数）</mark><br><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-green-color">緑色 → \( y = \tanh x \) のグラフ（奇関数）</mark></p>
</div></div>


<p><strong>[導出]</strong></p>



<p>[ \( \sinh x \) の極限 ]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to \infty} \sinh x &amp; = \lim_{x \to \infty} \frac{1}{2} ( \underbrace{ e^x }_{0}  -  \underbrace{ e^{-x} }_{ \infty } ) \\ &amp; = \infty \\<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to - \infty} \sinh x &amp; = \lim_{x \to - \infty} \frac{1}{2} ( e^x + e^{-x} ) <br>\\ &amp; = \lim_{t \to \infty} \frac{1}{2} ( \underbrace{ e^{-t} }_{0}  -  \underbrace{ e^{t} }_{ \infty } ) \ \ \ ( x \to - t )<br>\\ &amp; = - \infty<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:50px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[ \( \cosh x \) の極限 ]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to \infty} \cosh x &amp; = \lim_{x \to \infty} \frac{1}{2} ( \underbrace{ e^x }_{0}  +  \underbrace{ e^{-x} }_{ \infty } )  <br>\\ &amp; = \infty<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to - \infty} \cosh x &amp; = \lim_{x \to - \infty} \frac{1}{2} ( \underbrace{ e^x }_{0} + \underbrace{ e^{-x} }_{ \infty } )<br>\\ &amp; = \lim_{t \to \infty} \frac{1}{2} ( \underbrace{ e^{-t} }_{0} + \underbrace{ e^{t} }_{ \infty } ) \ \ \ ( x \to - t )<br>\\ &amp; = \infty<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:50px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[ \( \tanh x \) の極限 ]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to \infty} \tanh x  &amp; = \lim_{x \to \infty} \frac{ \sinh x }{ \cosh x }<br>\\ &amp; = \lim_{x \to \infty} \frac{ e^{x} - e^{-x} }{ e^{x} + e^{-x} }<br>\\ &amp; = \lim_{x \to \infty} \frac{1 - \overbrace{ e^{-2x} }^{0} }{1 + \underbrace{ e^{-2x} }_{0} } <br>\\ &amp; = 1<br>\end{align*}\]と4パターンの式に変形できることを思い出す。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to - \infty} \tanh x  &amp; = \lim_{x \to - \infty} \frac{ \sinh x }{ \cosh x }<br>\\ &amp; = \lim_{x \to - \infty} \frac{ e^{x} - e^{-x} }{ e^{x} + e^{-x} }<br>\\ &amp; = \lim_{t \to \infty} \frac{ e^{-t} - e^{t} }{ e^{-t} + e^{t} } \ \ \ ( x \to -t )<br>\\ &amp; = \lim_{t \to \infty} \frac{ \overbrace{ e^{-2t} }^0 - 1 }{ \underbrace{ e^{-2t} }_{0} + 1 }<br>\\ &amp; = -1<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h3 class="wp-block-heading">(2) 定義式に変形するパターン</h3>



<p>まずは、定義式に変形するパターンを見てみましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">例題3</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の極限を計算しなさい。</p>

<p>\[<br>\lim_{x \to \infty} \frac{ \sinh x }{ e^x }<br>\]</p>
</div></div>


<p><strong>[解説3]</strong></p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to \infty} \frac{ \sinh x }{ e^x } &amp; = \frac{ \frac{ e^x + e^{-x} }{2}  }{e^x} <br>\\ &amp; = \lim_{x \to \infty} \frac{ e^x + e^{-x}  }{ 2 e^x}<br>\\ &amp; = \lim_{x \to \infty} \frac{1}{2} ( 1 + \underbrace{ e^{-2x} }_{0} )<br>\\ &amp; = \frac{1}{2}<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h3 class="wp-block-heading">(3) ロピタルの定理を使うパターン</h3>



<p><a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis01" data-type="URL" target="_blank" rel="noreferrer noopener">ロピタルの定理</a>を使って計算するパターンも見てみましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">例題4</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の(1)～(3)の極限を計算しなさい。</p>

<p>(1)\[<br>\lim_{x \to 0} \frac{ \sinh x }{ x }<br>\]</p>

<p>(2)\[<br>\lim_{x \to 0} \frac{ \tanh x }{ x }<br>\]</p>

<p>(3)\[<br>\lim_{x \to 0} \frac{ \cosh x - 1 }{ x^2 }<br>\]</p>
</div></div>


<p><strong>[解説4]</strong></p>



<p>(1)</p>



<p>与式の分子、分母がともに0に収束し、0/0の不定形となる。</p>



<p>ここで、\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to 0} \frac{ \sinh x }{ x } &amp; = \lim_{x \to 0} \frac{ \cosh x }{ 1 }<br>\\ &amp; = 1<br>\end{align*}\]</p>



<p>よって、ロピタルの定理より、\[<br>\lim_{x \to 0} \frac{ \sinh x }{ x } = 1 <br>\]と求められる。（1に収束する）</p>



<div style="height:41px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(2)</p>



<p>与式の分子、分母がともに0に収束し、0/0の不定形となる。</p>



<p>ここで、\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to 0} \frac{ \tanh x }{ x } &amp; = \lim_{x \to 0} \frac{ \frac{1}{ \cosh^2 x } }{ 1 }<br>\\ &amp; = \lim_{x \to 0} \frac{1}{ \cosh^2 x }<br>\\ &amp; = 1<br>\end{align*}\]</p>



<p>よって、ロピタルの定理より、\[<br>\lim_{x \to 0} \frac{ \tanh x }{ x } = 1 <br>\]と求められる。（1に収束する）</p>



<div style="height:41px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(3)</p>



<p>与式の分子、分母がともに0に収束し、0/0の不定形となる。</p>



<p>ここで、\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to 0} \frac{ \cosh x - 1 }{ x^2 } &amp; = \lim_{x \to 0} \frac{ \sinh x }{ 2x }<br>\\ &amp; = \lim_{x \to 0} \frac{ \cosh x }{ 2 }<br>\\ &amp; = \frac{1}{2}<br>\end{align*}\]</p>



<p>よって、ロピタルの定理より、\[<br>\lim_{x \to 0} \frac{ \cosh x - 1 }{ x^2 } = \frac{1}{2}<br>\]と求められる。（1/2に収束する）</p>



<div style="height:50px" class="wp-block-spacer"></div>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">たまに出てくる双曲線関数の極限</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to 0} \frac{ \sinh x }{ x } &amp; = 1 \\ <br>\lim_{x \to 0} \frac{ \tanh x }{ x } &amp; = 1 <br>\end{align*}\]</p>

<p>※ ロピタルの定理で簡単に導出できるので覚えなくてOK</p>
</div></div>


<div style="height:41px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">4. 双曲線関数のマクローリン展開（x = 0のテイラー展開）</h2>



<h3 class="wp-block-heading">(1) 公式一覧</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">双曲線関数のマクローリン展開 (x = 0のテイラー展開)</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\sinh x  &amp; = x + \frac{1}{3!} x^3 + \frac{1}{5!} x^5 + \frac{1}{7} x^7 + \cdots \\<br>\cosh x &amp; = 1 + \frac{1}{2!} x^2 + \frac{1}{4!} x^4 + \frac{1}{6!} x^6 + \cdots \\<br>\tanh x &amp; =  x - \frac{1}{3} x^3 + \frac{2}{15} x^5 + \cdots<br>\end{align*}\]</p>

<p>シグマを使った形で書くと、\[\begin{align*}<br>\sinh x &amp; = \sum^{\infty}_{n = 0} \frac{ 1 }{(2n+1)!} x^{2n+1} \\ <br>\cosh x &amp; = \sum^{\infty}_{n = 0} \frac{ 1 }{(2n+1)!} x^{2n}<br>\end{align*}\]</p>
</div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">[比較] 三角関数のマクローリン展開 (x = 0のテイラー展開)</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\sin x  &amp; = x - \frac{1}{3!} x^3 + \frac{1}{5!} x^5 - \frac{1}{7} x^7 + \cdots \\<br>\cos x &amp; = 1 - \frac{1}{2!} x^2 + \frac{1}{4!} x^4 - \frac{1}{6!} x^6 + \cdots \\<br>\tan x &amp; =  x + \frac{1}{3} x^3 + \frac{2}{15} x^5 + \cdots<br>\end{align*}\]</p>

<p>シグマを使った形で書くと、\[\begin{align*}<br>\sinh x &amp; = \sum^{\infty}_{n = 0}  \frac{ (-1)^n }{(2n+1)!} x^{2n+1} \\ <br>\cosh x &amp; = \sum^{\infty}_{n = 0}  \frac{ (-1)^{n} }{(2n+1)!} x^{2n}<br>\end{align*}\]</p>
</div></div>


<h3 class="wp-block-heading">(2) 公式の導出</h3>



<p>ひたすら微分をし、微分をしたものに \( x = 0 \) を代入していけばOKです。</p>



<p>今回は、5次のマクローリン展開まで求めてみましょう。</p>



<h4 class="wp-block-heading">[導出] sinh x のマクローリン展開</h4>



<p>\( f(x) = \sinh x \) とする。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f(x) &amp; = \sinh x , \ \ \ f(0) = 0 \\ <br>f'(x) &amp; = \cosh x , \ \ \ f'(0) = 1 \\ <br>f''(x) &amp; = \sinh x , \ \ \ f''(0) = 0 \\ <br>f'''(x) &amp; = \cosh x , \ \ \ f'''(0) = 1 \\ <br>f^{(4)} (x) &amp; = \sinh x , \ \ \ f^{(4)} (0) = 0 \\ <br>f^{(5)} (x) &amp; = \cosh x , \ \ \ f^{(5)} (0) = 1<br>\end{align*}\]</p>



<p>となるので、あとはマクローリン展開の公式に入れるだけ。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f(x) &amp; \fallingdotseq  f(0) + \frac{ f'(0) }{1!} x + \frac{ f''(0) }{2!} x^2 + \frac{ f'''(0) }{3!} x^3 + \frac{ f^{(4)} (0) }{4!} x^4 + \frac{ f^{(5)} (0) }{5!} x^5<br>\\ &amp; = x + \frac{1}{3!} x^3 + \frac{1}{5!} x^5<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<h4 class="wp-block-heading">[導出] cosh x のマクローリン展開</h4>



<p>\( f(x) = \cosh x \) とする。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f(x) &amp; = \cosh x , \ \ \ f(0) = 1 \\ <br>f'(x) &amp; = \sinh x , \ \ \ f'(0) = 0 \\ <br>f''(x) &amp; = \cosh x , \ \ \ f''(0) = 1 \\ <br>f'''(x) &amp; = \sinh x , \ \ \ f'''(0) = 0 \\ <br>f^{(4)} (x) &amp; = \cosh x , \ \ \ f^{(4)} (0) = 1 \\ <br>f^{(5)} (x) &amp; = \sinh x , \ \ \ f^{(5)} (0) = 0<br>\end{align*}\]</p>



<p>となるので、あとはマクローリン展開の公式に入れるだけ。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f(x) &amp; \fallingdotseq  f(0) + \frac{ f'(0) }{1!} x + \frac{ f''(0) }{2!} x^2 + \frac{ f'''(0) }{3!} x^3 + \frac{ f^{(4)} (0) }{4!} x^4 + \frac{ f^{(5)} (0) }{5!} x^5<br>\\ &amp; = 1 + \frac{1}{2!} x^2 + \frac{1}{4!} x^4<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<h4 class="wp-block-heading">[導出] tanh x のマクローリン展開</h4>



<p>\( \frac{1}{ \cosh^2 x } \) を微分していくのは少しつらいので、\[<br>\frac{1}{ \cosh^2 x } = 1 - \tanh^2 x<br>\]の公式をうまく使おう。</p>



<p>\( f(x) = \tanh x \) とする。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f(x) &amp; = \tanh x \\ <br>f'(x) &amp; = \frac{1}{ \cosh^2 x } <br>\\ &amp; = 1 - \tanh^2 x \\<br>f''(x) &amp; = - 2 \tanh x \cdot \frac{1}{ \cosh^2 x }<br>\\ &amp; = -2 \tanh x ( 1 - \tanh^2 x ) <br>\\ &amp; = 2 \tanh^3 x - 2 \tanh x \\ <br>f'''(x) &amp; = 6 \tanh^2 x \cdot \frac{1}{ \cosh^2 x } - 2 \cdot \frac{1}{ \cosh^2 x }<br>\\ &amp; = 6 \tanh^2 x ( 1 - \tanh^2 x ) - 2 ( 1 - \tanh^2 x ) <br>\\ &amp; = -6 \tanh^4 x + 8 \tanh^2 x   - 2 \\ <br>f^{(4)} &amp; = - 24 \tanh^3 x \cdot \frac{1}{ \cosh^2 x } + 16 \tanh x \cdot \frac{1}{ \cosh^2 x }<br>\\ &amp; = - 24 \tanh^3 x (1 - \tanh^2 x) + 16 \tanh x (1 - \tanh^2 x)<br>\\ &amp; = 24 \tanh^5 - 40 \tanh^3 x + 16 \tanh x \\ <br>f^{(5)} &amp; = 120 \tanh^4 \cdot \frac{1}{ \cosh^2 x } - 120 \tanh^2 x \cdot \frac{1}{\cosh^2 x} + 16 \cdot \frac{1}{ \cosh^2 x} <br>\\ &amp; = 120 \tanh^4 x (1 - \tanh^2 x) - 120 \tanh^2 x (1 - \tanh^2 x) + 16 (1 - \tanh^2x )<br>\\ &amp; = - 120 \tanh^6 x + 240 \tanh^4 x - 136 \tanh^2 x + 16<br>\end{align*}\]</p>



<p>つぎに、\( x = 0 \) を代入する。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f(0) &amp; = 0 \\ <br>f'(0) &amp; = 1 \\ <br>f''(0) &amp; = 0 \\ <br>f'''(0) &amp; = -2 \\ <br>f^{(4)} &amp; = 0 \\ <br>f^{(5)} &amp; = 16 <br>\end{align*}\]</p>



<p>となるので、あとはマクローリン展開の公式に入れるだけ。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f(x) &amp; \fallingdotseq  f(0) + \frac{ f'(0) }{1!} x + \frac{ f''(0) }{2!} x^2 + \frac{ f'''(0) }{3!} x^3 + \frac{ f^{(4)} (0) }{4!} x^4 + \frac{ f^{(5)} (0) }{5!} x^5<br>\\ &amp; = \frac{1}{1!} x - \frac{2}{3!} x^3 + \frac{16}{5!} x^5<br>\\ &amp; = x - \frac{1}{3} x^3 + \frac{2}{15} x^5<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<h3 class="wp-block-heading">(3) 例題で計算練習</h3>



<p>では、実際に例題で双曲線関数のマクローリン展開の問題を解いてみましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">例題4</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>つぎの関数のマクローリン展開を5次の項まで求めなさい。\[<br>f(x) = \sinh 2x<br>\]</p>
</div></div>


<p><strong>[解説4-1] 解法1 … ごり押しで解く</strong></p>



<p>\[\begin{align*}<br>f(x) &amp; = \sinh 3x , \ \ \ f(0) = 0 \\ <br>f'(x) &amp; = 2 \cosh 3x , \ \ \ f'(0) = 2 \\ <br>f''(x) &amp; = 4 \sinh 3x , \ \ \ f''(0) = 0 \\ <br>f'''(x) &amp; = 8 \cosh 3x , \ \ \ f'''(0) = 8 \\ <br>f^{(4)} (x) &amp; 16 = \sinh 3x , \ \ \ f^{(4)} (0) = 0 \\ <br>f^{(5)} (x) &amp; 32 = \cosh 3x , \ \ \ f^{(5)} (0) = 32<br>\end{align*}\]</p>



<p>となるので、あとはマクローリン展開の公式に入れるだけ。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f(x) &amp; \fallingdotseq  f(0) + \frac{ f'(0) }{1!} x + \frac{ f''(0) }{2!} x^2 + \frac{ f'''(0) }{3!} x^3 + \frac{ f^{(4)} (0) }{4!} x^4 + \frac{ f^{(5)} (0) }{5!} x^5<br>\\ &amp; = 2x + \frac{8}{3!} x^3 + \frac{32}{5!} x^5<br>\\ &amp; = 2x + \frac{4}{3} x^3 + \frac{4}{15} x^5<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:56px" class="wp-block-spacer"></div>



<p><strong>[解説4-2] 解法2 … sinh x の公式をうまく使う</strong></p>



<p>\( \sinh x \) の5次までのマクローリン展開は\[<br>\sinh x  \fallingdotseq x + \frac{1}{3!} x^3 + \frac{1}{5!} x^5<br>\]で計算できる。</p>



<p>この \( x \) を \( x \to 2x \) とすればOK。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>f(x) &amp; = (2x) + \frac{1}{3!} (2x)^3 + \frac{1}{5!} (2x)^5<br>\\ &amp; = 2x + \frac{4}{3} x^3 + \frac{4}{15} x^5<br>\end{align*}\]と \( f(x) \) の5次の項までのマクローリン展開を求められる。</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">5. さいごに</h2>



<p>今回は、双曲線関数の中でも</p>



<ul class="wp-block-list"><li>微分・積分</li><li>極限</li><li>マクローリン展開</li></ul>



<p>など、微積に関わる分野を中心に解説をしていきました。</p>



<p>次回は、双曲線関数の逆関数についてみていきましょう。<br>（双曲線関数に関するラスト記事になる予定です）</p>
<div class="speaker-mute footnotes_reference_container"> <div class="footnote_container_prepare"><p><span tabindex="0" class="footnote_reference_container_label pointer">注釈</span><span tabindex="0" class="footnote_reference_container_collapse_button" style="display: none;">[<a id="footnote_reference_container_collapse_button_11736_4">+</a>]</span></p></div> <div id="footnote_references_container_11736_4"><table class="footnotes_table footnote-reference-container"><caption class="accessibility">注釈</caption> <tbody> 

<tr class="footnotes_plugin_reference_row"> <th scope="row" class="footnote_plugin_index_combi pointer"  onclick="footnote_moveToAnchor_11736_4('footnote_plugin_tooltip_11736_4_1');"><a id="footnote_plugin_reference_11736_4_1" class="footnote_backlink"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>1</a></th> <td class="footnote_plugin_text">\( x^2 \sin x \) などの多項式×三角関数の積分と同じように、多項式は微分するといつか0になるため、多項式を部分積分の微分する側にすると、いつか連鎖がストップしてくれるため。</td></tr>

 </tbody> </table> </div></div>]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-ad01-2/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>うさぎでもわかる解析　補充編1-1　双曲線関数のいろは</title>
		<link>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-ad01-1</link>
					<comments>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-ad01-1#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[ももうさ]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 22 Jun 2022 22:58:14 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[大学数学]]></category>
		<category><![CDATA[数学]]></category>
		<category><![CDATA[解析]]></category>
		<category><![CDATA[解析学]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.momoyama-usagi.com/?p=11266</guid>

					<description><![CDATA[こんにちは、ももやまです。 今回から3回に分けて双曲線関数についてみていきましょう。 双曲線関数の初回となる今回は、下の赤い部分について解説をしていきます。 双曲線関数ってなに？ 双曲線関数のグラフ 双曲線関数の基本変形 [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p>こんにちは、ももやまです。</p>



<p>今回から3回に分けて双曲線関数についてみていきましょう。</p>



<p>双曲線関数の初回となる今回は、下の赤い部分について解説をしていきます。</p>



<ul class="wp-block-list"><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数ってなに？</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数のグラフ</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数の基本変形公式</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数の加法定理</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数の2倍角・3倍角公式</mark></li><li><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">双曲線関数の積和公式</mark></li><li>双曲線関数の微分</li><li>双曲線関数の積分</li><li>双曲線関数のマクローリン展開</li><li>双曲線関数の逆関数</li></ul>







<h2 class="wp-block-heading">1. 双曲線関数ってなに？？</h2>



<h3 class="wp-block-heading">(1) 双曲線関数が出てくるまで</h3>



<h4 class="wp-block-heading">[復習] 三角関数の定義</h4>



<p>三角関数の \( \cos \theta \), \( \sin \theta \) は、下のように単位円 \( x^2 + y^2 = 1 \) 上のある点 \( (x,y) \) を \( (x,y) = ( \cos \theta , \sin \theta ) \) と定義することができます。</p>



<figure class="wp-block-image aligncenter size-full"><img width="858" height="615" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-1j.jpg" alt="" class="wp-image-11280" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-1j.jpg 858w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-1j-300x215.jpg 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-1j-768x550.jpg 768w" /><figcaption>単位円を用いた三角関数の定義<br>(オレンジ色部分の面積は \( \theta / 2 \) となる)</figcaption></figure>



<p>ここで、\( \theta \) は「\( x \) 軸」と「原点から \( (x,y) \) への線分」がなす角度に対応しています。さらに、「\( x \) 軸」、「原点から \( (x,y) \) への線分」、および「単位円の円周」に囲まれる部分の面積（オレンジ色部分）が \( \frac{ \theta }{2} \) になるのも特徴です。</p>



<p>また、\( \cos \theta \), \( \sin \theta \) から \( \tan \theta \) を\[<br>\tan \theta = \frac{ \sin \theta }{ \cos \theta }<br>\]とすることができます。</p>



<h4 class="wp-block-heading">双曲線関数の定義</h4>



<p>ここからが大学数学で出てくる新たな概念、双曲線関数の定義の説明に入ります。</p>



<p>まず、双曲線の中でも最も基本的な形 \( x^2 - y^2 = 1 \) を考えます。この双曲線のことを単位双曲線と名付けましょうか。</p>



<figure class="wp-block-image aligncenter size-full"><img width="717" height="676" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-3.gif" alt="" class="wp-image-11289"/><figcaption>双曲線 \( x^2 - y^2 = 1 \) [単位双曲線とする]</figcaption></figure>



<p>この単位双曲線上のある点 \( (x,y) \) を1つの変数 \( \theta \) で\[<br>(x,y) = ( \cosh \theta , \sinh \theta )<br>\]と対応づけるような関数 \( \cosh \theta \), \( \sinh \theta \) のことを双曲線関数と呼びます。</p>



<figure class="wp-block-image aligncenter size-full"><img width="898" height="606" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-2j.jpg" alt="" class="wp-image-11282" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-2j.jpg 898w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-2j-300x202.jpg 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-2j-768x518.jpg 768w" /><figcaption>\( \cosh \theta \), \( \sinh \theta \) の定義</figcaption></figure>


<p>さらにこの \( \theta \) ですが、\( x \) 軸、原点と \( (x,y) \) のなす線分、双曲線 \( x^2 - y^2 = 1 \) が囲まれる部分が \( \frac{ \theta }{2} \) になる特徴があります。</p>
<p><span>ただし、三角関数のように <span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation red">\( \theta \) が角度に対応しているわけではない</span>ことに要注意です。</span></p>


<figure class="wp-block-image aligncenter size-full"><img width="918" height="609" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-4.gif" alt="" class="wp-image-11291"/></figure>



<p>また、双曲線関数には \( \sinh \theta \), \( \cosh \theta \) のほかに \( \tanh \theta \) もあり、\[<br>\tanh \theta = \frac{ \sinh \theta }{ \cosh \theta }<br>\]で定義されます。</p>



<p>三角関数の公式\[<br>\tan \theta = \frac{ \sin \theta }{ \cos \theta }<br>\]にそっくりですね。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">双曲線関数の定義</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>単位双曲線 \( x^2 - y^2 = 1 \) に対して、\( (x,y) = ( \cosh \theta , \sinh \theta ) \) と1つの変数 \( \theta \) を用いて対応づけることを考える。</p>

<p>このときに出てくる \( \cosh \theta \), \( \sinh \theta \) のことを双曲線関数と呼ぶ。</p>

<p>※ 定義より、必ず \( \cosh^2 \theta - \sinh^2 \theta = 1 \) が成立する<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_11266_6('footnote_plugin_reference_11266_6_1');" onkeypress="footnote_moveToReference_11266_6('footnote_plugin_reference_11266_6_1');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_11266_6_1" class="footnote_plugin_tooltip_text">[1]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_11266_6_1" class="footnote_tooltip">三角関数の \( \cos^2 \theta + \sin^2 \theta = 1 \) に近い形。</span></span>。</p>

<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>

<p>また、双曲線関数には \( \tanh \theta \) もあり、\[<br>\tanh \theta= \frac{ \sinh \theta }{ \cosh \theta }<br>\]で定義される。</p>
</div></div>


<p>※ これ以降双曲線関数は \( \theta \) ではなく、\( x \) を用いて書くことにします。つまり、\( \cosh \theta \), \( \sinh \theta \) ではなく \( \sinh x \), \( \cosh x \) で書きます。</p>



<div style="height:70px" class="wp-block-spacer"></div>



<h3 class="wp-block-heading">(2) 定義式の書き変え（この形で覚えよう）</h3>



<p>\( \cosh^2 x - \sinh^2 x = 1 \) を満たすように \( \sinh x \), \( \cosh x \) を定義する、と言われても少し難しいですよね。</p>



<p>そこで、双曲線関数 \( \sinh x \), \( \cosh x \) ネイピア数 \( e \) を使うことで、次のように定義することもできます。 </p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">eを用いた sinh x, cosh x の定義</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\sinh x &amp; = \frac{ e^{x} - e^{-x} }{2} \\ <br>\cosh x &amp; = \frac{ e^{x} + e^{-x} }{2} <br>\end{align*}\]</p>
</div></div>


<p>さらに、\[<br>\tanh x = \frac{ \sinh x }{ \cosh x }<br>\]であることを利用して、\( \tanh x \) はつぎのように定義されます。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">eを用いた tanh x の定義</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\tanh x &amp; = \frac{ \sinh x}{ \cosh x } \ \left( \mathrm{これで頭に入れる！} \right)<br>\\ &amp; = \frac{ e^{x} - e^{-x} }{ e^{x} + e^{-x} } \ \left( \mathrm{基本形} \right)<br>\\ &amp; = \frac{e^{2x} - 1}{ e^{2x} + 1} \ \left( \mathrm{基本形の分子分母に} \ e^{x} \ を掛けた形 \right)<br>\\ &amp; = \frac{1 - e^{-2x}}{1 + e^{-2x}} \ \left( \mathrm{基本形の分子分母に} \ e^{-x} \ を掛けた形 \right)<br>\end{align*}\]</p>

<p>※ 一番上の形で覚えてから、残り3つは都度導出することをお勧めします。</p>
</div></div>


<div style="height:70px" class="wp-block-spacer"></div>



<h3 class="wp-block-heading">(3) 練習問題にチャレンジ</h3>



<p>ここで、双曲線関数に関する練習問題を1問解いてみましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">練習1</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\( \sinh 1 \), \( \cosh 1 \), \( \tanh 1 \) の値を小数第2位まで求めなさい。ただし、 \( e = 2.72 \), \( e^{-1} = 0.37 \) とする。</p>
</div></div>


<p><strong>[解説1]</strong></p>



<p>定義式\[\begin{align*}<br>\sinh x &amp; = \frac{ e^{x} - e^{-x} }{2} \\<br>\cosh x &amp; = \frac{ e^{x} + e^{-x} }{2} \\<br>\tanh x &amp; = \frac{ e^{x} - e^{-x} }{e^x + e^{-x}}  <br>\end{align*}\]に \( x = 1 \) を代入してひたすら計算するだけ。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\sinh 1 &amp; = \frac{ e^1 - e^{-1} }{2}<br>\\ &amp; = \frac{ 2.72 - 0.37 }{2}<br>\\ &amp; = \frac{ 2.35}{2}<br>\\ &amp; = 1.175<br>\\ &amp; \fallingdotseq 1.18<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\cosh 1 &amp; = \frac{ e^1 + e^{-1} }{2}<br>\\ &amp; = \frac{ 2.72 + 0.37 }{2}<br>\\ &amp; = \frac{ 3.09 }{2}<br>\\ &amp; = 1.545<br>\\ &amp; \fallingdotseq 1.55<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\tanh 1 &amp; = \frac{ e^1 - e^{-1} }{e^1 + e^{-1}}<br>\\ &amp; = \frac{1.175}{1.545}<br>\\ &amp; \fallingdotseq 0.76<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">2. 双曲線関数のグラフ</h2>



<p>次に、双曲線関数 \( \sinh x \), \( \cosh x \), \( \tanh x \) がどのような値を取るかを見てみましょう。</p>



<center></center>



<p><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">赤色 → \( y = \sinh x \) のグラフ（奇関数）</mark><br><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color">青色 → \( y = \cosh x \) のグラフ（偶関数）</mark><br><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-green-color">緑色 → \( y = \tanh x \) のグラフ（奇関数）</mark></p>



<p>※ 偶関数は、\( y \) 軸対称のグラフで、\( f(x) = f(-x) \) が成立する関数。<br>　 奇関数は、原点対称のグラフで、\( f(x) =-  f(-x) \) が成立する関数。</p>



<h3 class="wp-block-heading">グラフの形の導出方法</h3>



<p>微分をし、増減表を書くことで \( \sinh x \), \( \cosh x \), \( \tanh x \) のグラフを導出してみましょう。</p>



<h4 class="wp-block-heading">sinh x のグラフ</h4>



<p>\( f(x) = \sinh x \) とする。</p>



<p>[極限計算]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f(x) &amp; = \sinh x<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} (e^x - e^{-x} )<br>\end{align*}\]である。よって、\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to - \infty} \frac{1}{2} ( \underbrace{ e^x }_{0}  -  \underbrace{ e^{-x} }_{ \infty } ) &amp; = - \infty \\<br>\lim_{x \to  \infty} \frac{1}{2} ( \underbrace{ e^x }_{ \infty }  -  \underbrace{ e^{-x} }_{ 0 } ) &amp; =  \infty<br>\end{align*}\]となるので、\( x \to - \infty \) では \( f(x) \) は負の無限大、\( x \to \infty \) では \( f(x) \) は正の無限大を取る。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[\( f'(x) \) を計算し、グラフの傾きを求める]</p>



<p>\[<br>f(x) = \frac{1}{2} ( e^x - e^{-x} )<br>\]を微分する。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f'(x) = \frac{1}{2} ( e^x + e^{-x} )<br>\end{align*}\]となるので、常に \( f'(x) &gt; 0 \)。よって、このグラフは単調増加。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[\( f''(x) \) を計算し、グラフの凹凸を求める]</p>



<p>\( f'(x) \) をさらにもう1回微分する。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f''(x) = \frac{1}{2} ( e^x - e^{-x} )<br>\end{align*}\]となる。ここで、両辺を \( 2 e^{x} \) 倍、つまり\[<br> 2e^{x} f''(x) = e^{2x} -1<br>\]としても \( f''(x) \) の正負は変わらないため、\( e^{2x} - 1 \) の正負からグラフの凹凸を求める。</p>



<p>すると、</p>



<ul class="wp-block-list"><li>\( e^{2x} - 1  = 0 \) を満たすような \( x \) は、\( x = 0 \) となる。よって、\( x = 0 \) は変曲点。</li><li>\( x &gt; 0 \) のとき、\( e^{2x} - 1 &gt; 0 \) を満たす。よって、\( f''(x) &gt; 0 \) も満たすため、下に凸となる。</li><li> \( x &lt; 0 \) のとき、\( e^{2x} - 1 &lt; 0 \) を満たす。よって、\( f''(x) &lt; 0 \) も満たすため、上に凸となる。</li></ul>



<p>となる。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>また、\( x = 0 \) のとき、\[\begin{align*}<br>f(0) &amp; = \sinh 0 <br>\\ &amp; = \frac{1}{2} ( e^0 - e^0 )<br>\\ &amp; = 0<br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>よって、増減表は下のようになる。</p>



<figure class="wp-block-image aligncenter size-full"><img width="989" height="259" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-5.gif" alt="" class="wp-image-11398"/><figcaption>\( \sinh x \) の増減表</figcaption></figure>



<p>増減表より、\( \sinh x \) のグラフを下のように導出ができる。</p>



<center></center>



<div style="height:100px" class="wp-block-spacer"></div>



<h4 class="wp-block-heading">cosh x のグラフ</h4>



<p>\( f(x) = \cosh x \) とする。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[極限計算]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f(x) &amp; = \cosh x<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} (e^x + e^{-x} )<br>\end{align*}\]である。よって、\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to \infty} \frac{1}{2} ( \underbrace{ e^x }_{0}  +  \underbrace{ e^{-x} }_{ \infty } ) &amp; = \infty \\<br>\lim_{x \to  \infty} \frac{1}{2} ( \underbrace{ e^x }_{ \infty }  -  \underbrace{ e^{-x} }_{ 0 } ) &amp; =  \infty<br>\end{align*}\]となるので、\( x \to - \infty \) では \( f(x) \) は正の無限大、\( x \to \infty \) でも \( f(x) \) は正の無限大を取る。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[\( f'(x) \) を計算し、グラフの傾きを求める]</p>



<p>\[<br>f(x) = \frac{1}{2} ( e^x + e^{-x} )<br>\]を微分する。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f'(x) = \frac{1}{2} ( e^x - e^{-x} )<br>\end{align*}\]となる。ここで、両辺を \( 2 e^{x} \) 倍、つまり\[<br> 2e^{x} f'(x) = e^{2x} -1<br>\]としても \( f'(x) \) の正負は変わらないため、\( e^{2x} - 1 \) の正負からグラフの傾きを求める。</p>



<p>すると、</p>



<ul class="wp-block-list"><li>\( e^{2x} - 1  = 0 \) を満たすような \( x \) は、\( x = 0 \) となる。よって、\( x = 0 \) は極値。</li><li>\( x &gt; 0 \) のとき、\( e^{2x} - 1 &gt; 0 \) を満たす。よって、\( f'(x) &gt; 0 \) も満たすため、この部分では単調増加。</li><li> \( x &lt; 0 \) のとき、\( e^{2x} - 1 &lt; 0 \) を満たす。よって、\( f'(x) &lt; 0 \) も満たすため、この部分では単調減少。</li></ul>



<p>となる。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[\( f'’(x) \) を計算し、グラフの凹凸を求める]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f''(x) = \frac{1}{2} ( e^x + e^{-x} )<br>\end{align*}\]となるので、常に \( f''(x) &gt; 0 \)。よって、このグラフは常に下に凸。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>また、\( x = 0 \) のとき、\[\begin{align*}<br>f(0) &amp; = \cosh 0 <br>\\ &amp; = \frac{1}{2} ( e^0 + e^0 )<br>\\ &amp; = 1<br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>よって、増減表は下のようになる。</p>



<figure class="wp-block-image aligncenter size-large"><img width="1024" height="266" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-12-1024x266.gif" alt="" class="wp-image-11732" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-12-1024x266.gif 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-12-300x78.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-12-768x199.gif 768w" /><figcaption>\( \cosh x \) の増減表</figcaption></figure>



<p>増減表より、\( \cosh x \) のグラフを下のように導出ができる。</p>



<center></center>



<div style="height:100px" class="wp-block-spacer"></div>



<h4 class="wp-block-heading">tanh x のグラフ</h4>



<p>\( f(x) = \tanh x \) とする。</p>



<p>ここで、\[\begin{align*}<br>f(x)  &amp; = \frac{ \sinh x}{ \cosh x } <br>\\ &amp; = \frac{ e^{x} - e^{-x} }{ e^{x} + e^{-x} }<br>\\ &amp; = \frac{e^{2x} - 1}{ e^{2x} + 1} <br>\\ &amp; = \frac{1 - e^{-2x}}{1 + e^{-2x}} <br>\end{align*}\]と4パターンの式に変形できることを思い出す。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[極限計算]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to - \infty} f(x) &amp; = \lim_{x \to - \infty} \frac{\textcolor{magenta}{e^{2x}} - 1}{ \textcolor{magenta}{e^{2x}} + 1} <br>\\ &amp; = \frac{\textcolor{magenta}{0} - 1}{ \textcolor{magenta}{0} + 1} <br>\\ &amp; = -1<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to \infty} f(x) &amp; = \lim_{x \to  \infty} \frac{1 - \textcolor{magenta}{e^{-2x}} }{ 1 + \textcolor{magenta}{e^{-2x}} } <br>\\ &amp; = \frac{1 - \textcolor{magenta}{0} }{ 1 + \textcolor{magenta}{0} } <br>\\ &amp; = 1<br>\end{align*}\]</p>



<p>となるので、\( x \to - \infty \) では \( f(x) \) は-1、\( x \to \infty \) では \( f(x) \) は1を取る。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[\( f'(x) \) を計算し、グラフの傾きを求める]</p>



<p>\[<br>f(x) =  \frac{ e^{x} - e^{-x} }{ e^{x} + e^{-x} }<br>\]を微分する。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f'(x) &amp; =  \frac{ (e^{x} - e^{-x})'  \cdot ( e^{x} + e^{-x} ) - (e^{x} - e^{-x})  \cdot ( e^{x} + e^{-x} )' }{ ( e^{x} + e^{-x} )^2 }<br>\\ &amp; =  \frac{ (e^x + e^{-x})^2 - (e^x - e^{-x})^2 }{ ( e^{x} + e^{-x} )^2 }<br>\\ &amp; =  \frac{ (e^{2x} + 2 + e^{-2x}) - (e^{2x} - 2 + e^{-2x}) }{ ( e^{x} + e^{-x} )^2 }<br>\\ &amp; = \frac{ 4 }{ ( e^{x} + e^{-x} )^2 }<br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>ここで、\( x \) の値にかかわらず、常に \(  ( e^{x} + e^{-x} )^2 &gt; 0 \) なので、\( f'(x) \) も常に \( f'(x) &gt; 0 \) となる。よって、このグラフは単調増加である。</p>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[\( f'’(x) \) を計算し、グラフの凹凸を求める]</p>



<p>\( f'(x) \) をさらにもう1回微分する。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f''(x) &amp; =  \frac{ (4)' \cdot ( e^{x} + e^{-x} )^2 - 4 \cdot \left( (e^x + e^{-x})^2 \right)' }{ ( e^{x} + e^{-x} )^4 }<br>\\ &amp; =  \frac{ - 8 \cdot (e^x - e^{-x}) (e^x + e^{-x}) }{ ( e^{x} + e^{-x} )^4 }<br>\\ &amp; = \frac{ - 8 (e^x - e^{-x})  }{ ( e^{x} + e^{-x} )^3 }<br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>ここで、\( x \) の値にかかわらず、常に \(  ( e^{x} + e^{-x} )^3 &gt; 0 \) なので<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_11266_6('footnote_plugin_reference_11266_6_2');" onkeypress="footnote_moveToReference_11266_6('footnote_plugin_reference_11266_6_2');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_11266_6_2" class="footnote_plugin_tooltip_text">[2]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_11266_6_2" class="footnote_tooltip">\( e^x + e^{-x} &gt; 0 \) となるため。</span></span>、\( f''(x) \) の正負を判定するためには \( - 8 (e^x - e^{-x}) \) の正負を考えればよい。</p>



<ul class="wp-block-list"><li>\( - 8 (e^x - e^{-x}) = 0 \) を満たすような \( x \) は、両辺を \( -\frac{1}{8} e^{x} \) 倍し、\( e^{2x} - 1 = 0 \) とすることで \( x = 0 \) と求められる。よって、\( x = 0 \) は変曲点。</li><li>\( x &gt; 0 \) のとき、\( e^x - e^{-x} &gt; 0 \) となるので \( - 8 (e^x - e^{-x}) &lt; 0 \) を満たす。よって、\( f'(x) &lt; 0 \) となるため、この部分では上に凸。</li><li>\( x &lt; 0 \) のとき、\( e^x - e^{-x} &lt; 0 \) となるので \( - 8 (e^x - e^{-x}) &gt; 0 \) を満たす。よって、\( f'(x) &gt; 0 \) となるため、この部分では下に凸。</li></ul>



<div style="height:47px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>また、\( x = 0 \) のとき、\[\begin{align*}<br>f(0) &amp; = \tanh 0 <br>\\ &amp; = \frac{e^0 - e^0}{e^0 + e^0} <br>\\ &amp; = 0<br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>よって、増減表は下のようになる。</p>



<figure class="wp-block-image aligncenter size-full"><img width="989" height="259" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-7.gif" alt="" class="wp-image-11406"/><figcaption>\( \tanh x \) の増減表</figcaption></figure>



<p>増減表より、\( \tanh x \) のグラフを下のように導出ができる。</p>



<center></center>



<div style="height:100px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">3. 双曲線関数の基本変形公式</h2>



<p>ここでは、双曲線関数 \( \sinh x \), \( \cosh x \), \( \tanh x \) の変形公式を三角関数の公式と比較していきながら見ていきましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">双曲線関数の基本変形公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[<br>\cosh^2 x \textcolor{red}{-} \sinh^2 x = 1<br>\]\[<br>\tanh x = \frac{\sinh x }{\cosh x}<br>\]\[<br>1 \textcolor{red}{-} \tanh^2 x = \frac{1}{ \cosh^2 x }<br>\]</p>
</div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">[比較] 三角関数の基本変形公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[<br>\cos^2 x \textcolor{red}{+} \sin^2  x = 1<br>\]\[<br>\tan x = \frac{\sin x }{\cos x}<br>\]\[<br>1 \textcolor{red}{+} \tan^2 x = \frac{1}{ \cos^2 x }<br>\]</p>
</div></div>


<p>※ 色がついている部分が三角関数と微妙に違う部分です。</p>



<div style="height:39px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>3番目の公式のみ、導出方法を載せておきます。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>1 - \tanh^2 x &amp; = 1 - \left( \frac{ \sinh x }{ \cosh x } \right)^2<br>\\ &amp; = 1 - \frac{ \sinh^2 x }{ \cosh^2 x }<br>\\ &amp; = \frac{ \cosh^2 -  \sinh^2 x }{ \cosh^2 x }<br>\\ &amp; = \frac{ 1 }{ \cosh^2 x }<br>\end{align*}\]</p>



<h3 class="wp-block-heading">練習問題にチャレンジ</h3>



<p>ここで、双曲線関数の基本変形についての練習問題を解いてみましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">練習2</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の(1), (2) の問いに答えなさい。</p>

<p>(1) \( \sinh x = 3 \) とする。このときの \( \cosh x \), \( \tanh x \) の値を求めなさい。</p>

<p>(2) \( \tanh x = \frac{1}{2} \) とする。このときの \( \cosh x \), \( \sinh x \) の値を求めなさい。</p>
</div></div>


<p><strong>[解答]</strong></p>



<p>(1) </p>



<p>基本公式 \( \cosh^2 x - \sinh^2 x = 1 \) を変形すると、\( \cosh^2 x = 1 + \sinh^2 x \) となる。</p>



<p>この式に \( \sinh x = 3 \) を代入すればOK。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>\cosh^2 x &amp; = 1 + \sinh^2 x <br>\\ &amp; = 1 + 3^2<br>\\ &amp; = 10<br>\end{align*}\]</p>



<p>ここで、\( \cosh x &gt; 0 \) なので、\( \cosh x = \sqrt{10} \) となる。</p>



<p>また、\[\begin{align*}<br>\tanh x &amp; = \frac{ \sinh x }{ \cosh x }<br>\\ &amp; = \frac{ 3 }{ \sqrt{10} }<br>\\ &amp; = \frac{ 3 \sqrt{10} }{10}<br>\end{align*}\]と求められる。</p>



<div style="height:40px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(2) </p>



<p>基本公式 \( 1 - \tanh^2 x = \frac{1}{ \cosh^2 x } \) を変形すると、\[<br>\cosh^2 x = \frac{1}{1 - \tanh^2 x}<br>\]となる。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>\cosh^2 x &amp; = \frac{1}{1 - \tanh^2 x}<br>\\ &amp; = \frac{1}{1 - \left( \frac{1}{2} \right)^2 }<br>\\ &amp; = \frac{1}{1 - \frac{1}{4} }<br>\\ &amp; = \frac{1}{ \frac{3}{4} }<br>\\ &amp; = \frac{4}{3}<br>\end{align*}が成立。</p>



<p>ここで、\( \cosh x &gt; 0 \) なので、\[\begin{align*}<br>\cosh &amp; = \frac{2}{ \sqrt{3} }<br>\\ &amp; = \frac{ 2 \sqrt{3} }{3}<br>\end{align*}\]と求められる。</p>



<p>さらに、基本公式 \( \cosh^2 x - \sinh^2 x = 1 \) を変形すると、\( \sinh^2 x = \cosh^2 x - 1 \) となる。よって、\[\begin{align*}<br>\sinh^2 x &amp; =\frac{4}{3} - 1<br>\\ &amp; = \frac{1}{3}<br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>ここで、\( \tanh x &gt; 0 \) なので、\( \sinh x &gt; 0 \) となる<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_11266_6('footnote_plugin_reference_11266_6_3');" onkeypress="footnote_moveToReference_11266_6('footnote_plugin_reference_11266_6_3');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_11266_6_3" class="footnote_plugin_tooltip_text">[3]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_11266_6_3" class="footnote_tooltip">\( \sinh x \) は \( \cosh x \) と異なり、\( x \) の値によっては負の値を取ることもある。そのため、\( \tanh x \) の正負（グラフより \( \tanh x \) と \( \sinh x&nbsp;&#x2026; <span class="footnote_tooltip_continue"  onclick="footnote_moveToReference_11266_6('footnote_plugin_reference_11266_6_3');">Continue reading</span></span></span>。よって、\[\begin{align*}<br>\sinh x &amp; = \frac{1}{ \sqrt{3} }<br>\\ &amp; = \frac{ \sqrt{3} }{3}<br>\end{align*}\]となる。</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">4. 双曲線関数の加法定理</h2>



<p>続いて加法定理を見ていきましょう。</p>



<p>加法定理は、この後の公式（2倍角、3倍角、半角）などのベースとなる公式の上に、導出がめんどくさいので覚えてしまいましょう。</p>



<p>ただし、三角関数と基本的には似ていますが一部符号が異なる部分があるので注意です。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">双曲線関数の加法定理</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\sinh ( \alpha + \beta ) &amp; = \sinh \alpha \cosh \beta + \cosh \alpha \sinh \beta \\<br>\sinh ( \alpha - \beta ) &amp; = \sinh \alpha \cosh \beta - \cosh \alpha \sinh \beta \\<br>\cosh ( \alpha + \beta ) &amp; = \cosh \alpha \cosh \beta \textcolor{red}{+} \sinh \alpha \sinh \beta \\<br>\cosh ( \alpha - \beta ) &amp; = \cosh \alpha \cosh \beta \textcolor{red}{-} \sinh \alpha \sinh \beta \\<br>\tanh ( \alpha + \beta ) &amp; = \frac{ \tanh \alpha + \tanh \beta }{ 1 \textcolor{red}{+} \tanh \alpha \tanh \beta } \\<br>\tanh ( \alpha - \beta ) &amp; = \frac{ \tanh \alpha - \tanh \beta }{ 1 \textcolor{red}{-} \tanh \alpha \tanh \beta } <br>\end{align*}\]</p>
</div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">[比較] 三角関数の加法定理</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\sin ( \alpha + \beta ) &amp; = \sin \alpha \cos \beta + \cos \alpha \sin \beta \\<br>\sin ( \alpha - \beta ) &amp; = \sin \alpha \cos \beta - \cos \alpha \sin \beta \\<br>\cos ( \alpha + \beta ) &amp; = \cos \alpha \cos \beta \textcolor{red}{-} \sin \alpha \sin \beta \\<br>\cos ( \alpha - \beta ) &amp; = \cos \alpha \cos \beta \textcolor{red}{+} \sin \alpha \sin \beta \\<br>\tan ( \alpha + \beta ) &amp; = \frac{ \tan \alpha + \tan \beta }{ 1 \textcolor{red}{-} \tan \alpha \tan \beta } \\<br>\tan ( \alpha - \beta ) &amp; = \frac{ \tan \alpha - \tan \beta }{ 1 \textcolor{red}{+} \tan \alpha \tan \beta } <br>\end{align*}\]</p>
</div></div>


<p><strong>[証明]</strong></p>



<p>[1] \( \sinh ( \alpha + \beta )  = \sinh \alpha \cosh \beta + \cosh \alpha \sinh \beta \) の証明</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\mathrm{ (左辺) } &amp; = \frac{  e^{\alpha + \beta} - e^{- \alpha - \beta } }{2}<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\mathrm{ (右辺) } &amp; = \left( \frac{  e^{\alpha} - e^{- \alpha}  }{2} \right) \left( \frac{  e^{\beta} + e^{- \beta}  }{2} \right) + \left( \frac{  e^{\alpha} + e^{- \alpha}  }{2} \right) \left( \frac{  e^{\beta} - e^{- \beta}  }{2} \right)<br>\\ &amp; = \frac{1}{4} ( e^{\alpha + \beta} + e^{\alpha - \beta} - e^{- \alpha + \beta} - e^{- \alpha - \beta}) + \frac{1}{4} ( e^{\alpha + \beta} - e^{\alpha - \beta} + e^{- \alpha + \beta} - e^{- \alpha - \beta})<br>\\ &amp; = \frac{2}{4} (e^{\alpha + \beta} -  e^{- \alpha - \beta} )<br>\\ &amp; = \frac{ e^{\alpha + \beta} - e^{- \alpha - \beta} }{2}<br>\\  &amp; = \mathrm{(左辺)} <br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:32px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[2] \( \sinh ( \alpha - \beta )  = \sinh \alpha \cosh \beta - \cosh \alpha \sinh \beta \) の証明　</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\mathrm{ (左辺) } &amp; = \frac{  e^{\alpha - \beta} - e^{- \alpha + \beta } }{2}<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\mathrm{ (右辺) } &amp; = \left( \frac{  e^{\alpha} - e^{- \alpha}  }{2} \right) \left( \frac{  e^{\beta} + e^{- \beta}  }{2} \right) + \left( \frac{  e^{\alpha} + e^{- \alpha}  }{2} \right) \left( \frac{  e^{\beta} - e^{- \beta}  }{2} \right)<br>\\ &amp; = \frac{1}{4} ( e^{\alpha + \beta} + e^{\alpha - \beta} - e^{- \alpha + \beta} - e^{- \alpha - \beta}) - \frac{1}{4} ( e^{\alpha + \beta} - e^{\alpha - \beta} + e^{- \alpha + \beta} - e^{- \alpha - \beta})<br>\\ &amp; = \frac{2}{4} (e^{\alpha - \beta} - e^{- \alpha + \beta} )<br>\\ &amp; = \frac{  e^{\alpha - \beta} - e^{- \alpha + \beta } }{2}<br>\\  &amp; = \mathrm{(左辺)} <br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:32px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[3] \( \cosh ( \alpha + \beta )  = \cosh \alpha \cosh \beta \textcolor{red}{+} \sinh \alpha \sinh \beta \) の証明</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\mathrm{ (左辺) } &amp; = \frac{  e^{\alpha + \beta} + e^{- \alpha - \beta } }{2}<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\mathrm{ (右辺) } &amp; = \left( \frac{ e^{\alpha} + e^{- \alpha}  }{2}  \right) \left( \frac{ e^{\beta} + e^{- \beta}  }{2}  \right) + \left(  \frac{e^{\alpha} - e^{- \alpha}  }{2}  \right) \left(  \frac{e^{\beta} - e^{- \beta}  }{2}  \right)<br>\\ &amp; = \frac{1}{4} ( e^{\alpha + \beta} + e^{\alpha - \beta} + e^{- \alpha + \beta} + e^{- \alpha - \beta}) + \frac{1}{4} ( e^{\alpha + \beta} - e^{\alpha - \beta} - e^{- \alpha + \beta} + e^{- \alpha - \beta})<br>\\ &amp; = \frac{2}{4} (e^{\alpha + \beta} +  e^{- \alpha - \beta} )<br>\\ &amp; = \frac{ e^{\alpha + \beta} + e^{- \alpha - \beta} }{2}<br>\\  &amp; = \mathrm{(左辺)}  <br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:32px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[4] \( \cosh ( \alpha - \beta )  = \cosh \alpha \cosh \beta \textcolor{red}{-} \sinh \alpha \sinh \beta \) の証明</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\mathrm{ (左辺) } &amp; = \frac{  e^{\alpha - \beta} + e^{- \alpha + \beta } }{2}<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\mathrm{ (右辺) } &amp; = \left( \frac{ e^{\alpha} + e^{- \alpha}  }{2}  \right) \left( \frac{ e^{\beta} + e^{- \beta}  }{2}  \right) + \left(  \frac{e^{\alpha} - e^{- \alpha}  }{2}  \right) \left(  \frac{e^{\beta} - e^{- \beta}  }{2}  \right)<br>\\ &amp; = \frac{1}{4} ( e^{\alpha + \beta} + e^{\alpha - \beta} + e^{- \alpha + \beta} + e^{- \alpha - \beta}) - \frac{1}{4} ( e^{\alpha + \beta} - e^{\alpha - \beta} - e^{- \alpha + \beta} + e^{- \alpha - \beta})<br>\\ &amp; = \frac{2}{4} (e^{\alpha - \beta} +  e^{- \alpha + \beta} )<br>\\ &amp; = \frac{  e^{\alpha - \beta} + e^{- \alpha + \beta } }{2}<br>\\  &amp; = \mathrm{(左辺)}  <br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:32px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[5] \[<br>\tanh ( \alpha + \beta )  = \frac{ \tanh \alpha + \tanh \beta }{ 1 \textcolor{red}{+} \tanh \alpha \tanh \beta }<br>\]の証明</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\mathrm{ (左辺) } &amp; = \tanh ( \alpha + \beta )<br>\\ &amp; = \frac{ \sinh ( \alpha + \beta ) }{ \cosh  ( \alpha + \beta ) }<br>\\ &amp; = \frac{ \sinh \alpha \cosh \beta + \cosh \alpha \sinh \beta }{ \cosh \alpha \cosh \beta + \sinh \alpha \sinh \beta }<br>\\ &amp; = \frac{ (\sinh \alpha \cosh \beta + \cosh \alpha \sinh \beta) \cdot \frac{1}{ \cosh \alpha \cosh \beta }  }{ (\cosh \alpha \cosh \beta + \sinh \alpha \sinh \beta) \cdot \frac{1}{ \cosh \alpha \cosh \beta } }<br>\\ &amp; = \frac{ \frac{\sinh \alpha}{\cosh \alpha} + \frac{\sinh \beta}{\cosh \beta}  }{ 1 + \frac{\sinh \alpha}{\cosh \alpha} \cdot \frac{\sinh \beta}{\cosh \beta} }<br>\\ &amp; = \frac{ \tanh \alpha + \tanh \beta  }{ 1 + \tanh \alpha \tanh \beta }<br>\\ &amp; = \mathrm{(右辺)}<br>\end{align*}\]</p>



<p>手順としては、</p>



<ol class="wp-block-list"><li>\(  \tanh x = \frac{\sinh x }{ \cosh x } \) の公式を適用</li><li>加法定理で \( \sinh ( \alpha + \beta ) \), \( \cosh ( \alpha + \beta ) \) を分解する</li><li>分子分母 \( \cosh \alpha \cosh \beta \) で割る</li></ol>



<p>で証明が可能です。</p>



<div style="height:32px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[6] \[<br>\tanh ( \alpha - \beta )  = \frac{ \tanh \alpha - \tanh \beta }{ 1 \textcolor{red}{-} \tanh \alpha \tanh \beta }<br>\]の証明</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\mathrm{ (左辺) } &amp; = \tanh ( \alpha - \beta )<br>\\ &amp; = \frac{ \sinh ( \alpha - \beta ) }{ \cosh  ( \alpha - \beta ) }<br>\\ &amp; = \frac{ \sinh \alpha \cosh \beta - \cosh \alpha \sinh \beta }{ \cosh \alpha \cosh \beta - \sinh \alpha \sinh \beta }<br>\\ &amp; = \frac{ (\sinh \alpha \cosh \beta - \cosh \alpha \sinh \beta) \cdot \frac{1}{ \cosh \alpha \cosh \beta }  }{ (\cosh \alpha \cosh \beta - \sinh \alpha \sinh \beta) \cdot \frac{1}{ \cosh \alpha \cosh \beta } }<br>\\ &amp; = \frac{ \frac{\sinh \alpha}{\cosh \alpha} - \frac{\sinh \beta}{\cosh \beta}  }{ 1 - \frac{\sinh \alpha}{\cosh \alpha} \cdot \frac{\sinh \beta}{\cosh \beta} }<br>\\ &amp; = \frac{ \tanh \alpha - \tanh \beta  }{ 1 - \tanh \alpha \tanh \beta }<br>\\ &amp; = \mathrm{(右辺)}<br>\end{align*}\]※ 符号が変わる以外は \( \tanh ( \alpha + \beta ) \) のときと証明過程は全く同じです。</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">5. 双曲線関数の2倍角公式</h2>



<p>加法定理から簡単に導けるので覚える必要はありません。聞かれたら加法定理からその場で導出しましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">双曲線関数の2倍角公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\sinh 2x &amp; =  2 \sinh x \cosh x \\<br>\cosh 2x &amp; = \cosh^2 x \textcolor{red}{+} \sinh^2 x <br>\\ &amp; = 2 \cosh^2 x - 1 <br>\\ &amp; = 1 \textcolor{red}{+} 2 \sinh^2 x \\<br>\tanh 2x &amp; = \frac{ 2 \tanh x }{1 \textcolor{red}{+} \tanh^2 x}<br>\end{align*}\]</p>
</div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">[比較] 三角関数の2倍角公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\sin 2x &amp; = 2 \sin x \cos x \\ <br>\cos 2x &amp; = \cos^2 x \textcolor{red}{-} \sin^2 x<br>\\ &amp; = 2 \cos^2 x - 1 <br>\\ &amp; = 1 \textcolor{red}{-} 2 \sin^2 x \\<br>\tan 2x &amp; = \frac{ 2 \tan x }{1\textcolor{red}{-} \tan^2 x }<br>\end{align*}\]</p>
</div></div>


<p>[1] \( \sinh 2x = 2 \sinh x \cosh x \) の導出</p>



<p>加法定理\[<br>\sinh ( \alpha + \beta )  = \sinh \alpha \cosh \beta + \cosh \alpha \sinh \beta <br>\]に、\( \alpha = x \), \( \beta = x \) を代入。</p>



<p>すると、\[\begin{align*}<br>\sinh 2x &amp; = \sinh (x+x)<br>\\ &amp; = \sinh x \cosh x + \cosh x \sinh x<br>\\ &amp; = 2 \sinh x \cosh x<br>\end{align*}\]と導出できる。</p>



<div style="height:51px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[2] \( \cosh 2x = \cosh^2 x + \sinh^2 x \) の導出</p>



<p>加法定理\[<br>\cosh ( \alpha + \beta )  = \cosh \alpha \cosh \beta + \sinh \alpha \sinh \beta <br>\]に、\( \alpha = x \), \( \beta = x \) を代入。</p>



<p>すると、\[\begin{align*}<br>\cosh 2x &amp; = \cosh (x+x)<br>\\ &amp; = \cosh x \cosh x + \sinh x \sinh x<br>\\ &amp; = \cosh^2 x + \sinh^2 x<br>\end{align*}\]と導出できる。</p>



<p>さらに、\( \cosh^2 x - \sinh^2 x = 1 \) を使うことで、残り2種類の公式も導出可能。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\cosh 2x &amp; = \cosh^2 x + \sinh^2 x<br>\\ &amp; = \cosh^2 x + \sinh^2 x - 1 + (\cosh^2 x - \sinh^2 x )<br>\\ &amp; = 2 \cosh^2 x - 1<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\cosh 2x &amp; = \cosh^2 x + \sinh^2 x<br>\\ &amp; = \cosh^2 x + \sinh^2 x + 1 - (\cosh^2 x - \sinh^2 x )<br>\\ &amp; = 1 + 2 \sinh^2 x<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:51px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[3] \( \tanh 2x = \frac{ 2 \tanh x }{1 + \tanh^2 x} \) の導出</p>



<p>加法定理\[<br>\tanh ( \alpha + \beta )  = \frac{ \tanh \alpha + \tanh \beta }{ 1 \textcolor{red}{+} \tanh \alpha \tanh \beta }<br>\]に、\( \alpha = x \), \( \beta = x \) を代入。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\tanh 2x &amp; = \tanh (x+x)<br>\\ &amp; = \frac{ \tanh x + \tanh x }{ 1 + \tanh x \tanh x }<br>\\ &amp; = \frac{ 2 \tanh x }{ 1 + \tanh^2 x }<br>\end{align*}\]</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">6. 双曲線関数の3倍角公式</h2>



<p>加法定理と2倍角の公式から導ける上に出てくる頻度がめったにないので覚える必要はありません。聞かれたら加法定理からその場で導出しましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">双曲線関数の3倍角公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\sinh 3x &amp; =  3 \sinh x \textcolor{red}{+} 4 \sinh^3 x \\<br>\cosh 3x &amp; = 4 \cosh^3 x - 3 \cosh x \\<br>\tanh 3x &amp; = \frac{ 3 \tanh x \textcolor{red}{+} \tanh^3 x }{1 \textcolor{red}{+} 3 \tanh^2 x}<br>\end{align*}\]</p>
</div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">[比較] 三角関数の3倍角公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\sin 3x &amp; = 3 \sin x \textcolor{red}{-} 4 \sin^3 x \\ <br>\cos 3x &amp; = 4 \cos^3 x - 3 \cos x \\<br>\tan 3x &amp; = \frac{3 \tan x \textcolor{red}{-} \tan^3 x}{1 \textcolor{red}{-} 3 \tan^2 x}<br>\end{align*}\]</p>

<p>※ \( \tan 3x \) の加法定理は高校でも習っている人は少ないと思います。</p>
</div></div>


<p>[1] \( \sinh 3x =  3 \sinh x \textcolor{red}{+} 4 \sinh^3 x \) の導出</p>



<p>加法定理\[<br>\sinh ( \alpha + \beta )  = \sinh \alpha \cosh \beta + \cosh \alpha \sinh \beta <br>\]に、\( \alpha =2x \), \( \beta = x \) を代入。</p>



<p>さらに、倍角の公式、双曲線関数の基本変形公式\[\begin{align*}<br>\sinh 2x &amp; = 2 \sinh x \cosh x \\ <br>\cosh 2x &amp; = 1 \textcolor{red}{+} 2 \sinh^2 x \\<br>\cosh^2 x &amp; = 1 + \sinh^2 x \ \ \ (\because \cosh^2 x - \sinh^2 x = 1)<br>\end{align*}\]を利用。</p>



<p>すると、\[\begin{align*}<br>\sinh 3x &amp; = \sinh (2x+x)<br>\\ &amp; = \sinh 2x \cosh x + \cosh2x \sinh x<br>\\ &amp; = ( 2 \sinh x  \cosh x ) \cosh x + (1 + 2 \sinh^2 x)  \sinh x<br>\\ &amp; = 2 \sinh x \cosh^2 x + \sinh x + 2 \sinh^3 x <br>\\ &amp; = 2 \sinh x (1 + \sinh^2 x) + \sinh x + 2 \sinh^3 x <br>\\ &amp; = 2 \sinh x + 2 \sinh^3 x + \sinh x + 2 \sinh^3 x<br>\\ &amp; = 3 \sinh x + 4 \sinh^3 x<br>\end{align*}\]と導出できる。</p>



<div style="height:51px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[2] \( \cosh 3x  = 4 \cosh^3 x - 3 \cosh x \) の導出</p>



<p>加法定理\[<br>\cosh ( \alpha + \beta )  = \cosh \alpha \cosh \beta + \sinh \alpha \sinh \beta <br>\]に、\( \alpha =2x \), \( \beta = x \) を代入。</p>



<p>さらに、倍角の公式、双曲線関数の基本変形公式\[\begin{align*}<br>\sinh 2x &amp; = 2 \sinh x \cosh x \\ <br>\cosh 2x &amp; = 2 \cosh^2 x - 1 \\<br>\sinh^2 x &amp; = \cosh^2 x - 1 \ \ \ (\because \cosh^2 x - \sinh^2 x = 1)<br>\end{align*}\]を利用。</p>



<p>すると、\[\begin{align*}<br>\cosh 3x &amp; = \cosh (2x+x)<br>\\ &amp; = \cosh 2x \cosh x + \sinh 2x \sinh x<br>\\ &amp; = \cosh 2x \cosh x + \sinh 2x \sinh x<br>\\ &amp; = (2 \cosh^2 x - 1) \cosh x + (2 \sinh x \cosh x) \sinh x<br>\\ &amp; = 2 \cosh^3 x -  \cosh x + 2 \sinh^2 x \cosh x<br>\\ &amp; = 2 \cosh^3 x -  \cosh x + 2 (\cosh^2 x - 1) \cosh x<br>\\ &amp; = 2 \cosh^3 x -  \cosh x + 2 \cosh^3 x - 2 \cosh x <br>\\ &amp; = 4 \cosh^3 - 3 \cosh x<br>\end{align*}\]と導出できる。</p>



<div style="height:51px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[3] \(  \tanh 3 x = \frac{ 3 \tanh x \textcolor{red}{+} \tanh^3 x }{1 \textcolor{red}{+} 3 \tanh^2 x} \) の導出</p>



<p>加法定理\[<br>\tanh ( \alpha + \beta ) = \frac{ \tanh \alpha + \tanh \beta }{ 1 \textcolor{red}{+} \tanh \alpha \tanh \beta }<br>\]に、\( \alpha =2x \), \( \beta = x \) を代入。</p>



<p>さらに、倍角の公式\[\begin{align*}<br>\tanh 2x =  \frac{ 2 \tanh x }{1 + \tanh^2 x}<br>\end{align*}\]を利用。</p>



<p>すると、\[\begin{align*}<br>\tanh 3x &amp; = \tanh (2x+x)<br>\\ &amp; = \frac{ \tanh 2x + \tan x }{ 1 + \tanh 2x \tanh x }<br>\\ &amp; = \frac{ \frac{ 2 \tanh x }{1 + \tanh^2 x} + \tanh x }{ 1 + \frac{ 2 \tanh x }{1 + \tanh^2 x}  \cdot \tanh x }<br>\\ &amp; = \frac{ \frac{ 2 \tanh x + \tanh x (1 + \tanh^2 x) }{1 + \tanh^2 x}  }{ \frac{ 1 + \tanh^2 x +  2 \tanh^2 x }{1 + \tanh^2 x}   }<br>\\ &amp; = \frac{ 2 \tanh x + \tanh x (1 + \tanh^2 x) }{ 1 + \tanh^2 x + 2 \tanh^2 x }<br>\\ &amp; = \frac{ 2 \tanh x + \tanh + \tanh^3 x }{ 1 + 3 \tanh^2 x  }<br>\\ &amp; = \frac{ 3 \tanh x + \tanh^3 x }{ 1 + 3 \tanh^2 x  }<br>\end{align*}\]と導出できる。</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">7. 双曲線関数の積和公式</h2>



<p>積分をするときにもしかしたら使うかもしれない公式ですが、加法定理から導出できるので導出方法だけ確認しておきましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">双曲線関数の積和公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\sinh \alpha \cosh \beta &amp; = \frac{1}{2} \left\{ \sinh ( \alpha + \beta ) + \sinh ( \alpha - \beta ) \right\} \\ <br>\cosh \alpha \sinh \beta &amp; = \frac{1}{2} \left\{ \sinh ( \alpha + \beta ) - \sinh ( \alpha - \beta ) \right\} \\<br>\cosh \alpha \cosh \beta &amp; = \frac{1}{2} \left\{ \cosh ( \alpha + \beta ) + \cosh ( \alpha - \beta ) \right\} \\<br>\sinh \alpha \sinh \beta &amp; =  \frac{1}{2} \left\{ \cosh ( \alpha + \beta ) - \cosh ( \alpha - \beta ) \right\} <br>\end{align*}\]</p>

<p>※ 4番目の公式のみ、三角関数の積和公式と符号が微妙に異なるため要注意。</p>
</div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">[比較] 三角関数の積和公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[\begin{align*}<br>\sin \alpha \cos \beta &amp; = \frac{1}{2} \left\{ \sin ( \alpha + \beta ) + \sin ( \alpha - \beta ) \right\} \\ <br>\cos \alpha \sin \beta &amp; = \frac{1}{2} \left\{ \sin ( \alpha + \beta ) - \sin ( \alpha - \beta ) \right\} \\<br>\cos \alpha \cos \beta &amp; = \frac{1}{2} \left\{ \cos ( \alpha + \beta ) + \cos ( \alpha - \beta ) \right\} \\<br>\sin \alpha \sin \beta &amp; = \textcolor{red}{-} \frac{1}{2} \left\{ \cos ( \alpha + \beta ) - \cos ( \alpha - \beta ) \right\} <br>\end{align*}\]</p>

<p>※ \( tan 3x \) の加法定理は高校でも習っている人は少ないと思います。</p>
</div></div>


<p>[1]\[<br>\sinh \alpha \cosh \beta  = \frac{1}{2} \left\{ \sinh ( \alpha + \beta ) + \sinh ( \alpha - \beta ) \right\} <br>\]の導出</p>



<figure class="wp-block-image aligncenter size-full"><img width="909" height="330" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-8.gif" alt="" class="wp-image-11642"/></figure>



<div style="height:53px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[2]\[<br>\cosh \alpha \sinh \beta  = \frac{1}{2} \left\{ \sinh ( \alpha + \beta ) - \sinh ( \alpha - \beta ) \right\} <br>\]の導出</p>



<figure class="wp-block-image aligncenter size-full"><img width="909" height="330" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-9.gif" alt="" class="wp-image-11646"/></figure>



<div style="height:53px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[3]\[<br>\cosh \alpha \cosh \beta  = \frac{1}{2} \left\{ \cosh ( \alpha + \beta ) + \cosh ( \alpha - \beta ) \right\} <br>\]の導出</p>



<figure class="wp-block-image aligncenter size-full"><img width="985" height="357" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-10.gif" alt="" class="wp-image-11651"/></figure>



<div style="height:53px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>[4]\[<br>\sinh \alpha \sinh \beta =  \frac{1}{2} \left\{ \cosh ( \alpha + \beta ) - \cosh ( \alpha - \beta ) \right\} <br>\]の導出</p>



<figure class="wp-block-image aligncenter size-full"><img width="985" height="357" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/sokyoku1-11-1.gif" alt="" class="wp-image-11656"/></figure>



<p>※ 練習問題は、補充編1-2（双曲線関数の微分積分編）で積分と共に出したいと思います。</p>



<div style="height:80px" class="wp-block-spacer"></div>



<h2 class="wp-block-heading">8. さいごに</h2>



<p>今回は、双曲線関数の中でも定義や基本的な公式を中心に解説をしていきました。</p>



<p>色々と説明しましたが、特に覚えていてほしいのは、</p>



<ul class="wp-block-list"><li>双曲線関数の定義式（\( e \) を用いた形）</li><li>双曲線関数のグラフの概形</li><li>双曲線関数の基本公式</li><li>双曲線関数の加法定理</li></ul>



<p>の4つです。</p>



<p>この4種類の式は下にまとめているので、テスト前に見返す際などにご利用ください。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">双曲線関数の基礎部分で覚えていてほしい式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p><strong>[定義式]</strong></p>

<p>\[\begin{align*}<br>\sinh x &amp; = \frac{ e^{x} - e^{-x} }{2} \\ <br>\cosh x &amp; = \frac{ e^{x} + e^{-x} }{2} \\ <br>\tanh x &amp; = \frac{ \sinh x }{ \cosh x }<br>\end{align*}\]</p>

<div style="height:50px" class="wp-block-spacer"></div>

<p><strong>[グラフの概形]</strong></p>

<p><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-red-color">赤色 → \( y = \sinh x \) のグラフ（奇関数）</mark><br><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-blue-color">青色 → \( y = \cosh x \) のグラフ（偶関数）</mark><br><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-light-green-color">緑色 → \( y = \tanh x \) のグラフ（奇関数）</mark></p>

<center></center>

<div style="height:50px" class="wp-block-spacer"></div>

<p><strong>[基本公式]</strong></p>

<p>\[<br>\cosh^2 x \textcolor{red}{-} \sinh^2 x = 1<br>\]\[<br>\tanh x = \frac{\sinh x }{\cosh x}<br>\]\[<br>1 \textcolor{red}{-} \tanh^2 x = \frac{1}{ \cosh^2 x }<br>\]</p>

<div style="height:50px" class="wp-block-spacer"></div>

<p><strong>[加法公式]</strong></p>

<p>\[\begin{align*}<br>\sinh ( \alpha + \beta ) &amp; = \sinh \alpha \cosh \beta + \cosh \alpha \sinh \beta \\<br>\sinh ( \alpha - \beta ) &amp; = \sinh \alpha \cosh \beta - \cosh \alpha \sinh \beta \\<br>\cosh ( \alpha + \beta ) &amp; = \cosh \alpha \cosh \beta \textcolor{red}{+} \sinh \alpha \sinh \beta \\<br>\cosh ( \alpha - \beta ) &amp; = \cosh \alpha \cosh \beta \textcolor{red}{-} \sinh \alpha \sinh \beta \\<br>\tanh ( \alpha + \beta ) &amp; = \frac{ \tanh \alpha + \tanh \beta }{ 1 \textcolor{red}{+} \tanh \alpha \tanh \beta } \\<br>\tanh ( \alpha - \beta ) &amp; = \frac{ \tanh \alpha - \tanh \beta }{ 1 \textcolor{red}{-} \tanh \alpha \tanh \beta } <br>\end{align*}\]</p>
</div></div>


<p>次回（補充編1-2）では、双曲線関数の微分、積分、マクローリン展開について解説をしていきたいと思います。それではまた次回。</p>
<div class="speaker-mute footnotes_reference_container"> <div class="footnote_container_prepare"><p><span tabindex="0" class="footnote_reference_container_label pointer">注釈</span><span tabindex="0" class="footnote_reference_container_collapse_button" style="display: none;">[<a id="footnote_reference_container_collapse_button_11266_6">+</a>]</span></p></div> <div id="footnote_references_container_11266_6"><table class="footnotes_table footnote-reference-container"><caption class="accessibility">注釈</caption> <tbody> 

<tr class="footnotes_plugin_reference_row"> <th scope="row" class="footnote_plugin_index_combi pointer"  onclick="footnote_moveToAnchor_11266_6('footnote_plugin_tooltip_11266_6_1');"><a id="footnote_plugin_reference_11266_6_1" class="footnote_backlink"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>1</a></th> <td class="footnote_plugin_text">三角関数の \( \cos^2 \theta + \sin^2 \theta = 1 \) に近い形。</td></tr>

<tr class="footnotes_plugin_reference_row"> <th scope="row" class="footnote_plugin_index_combi pointer"  onclick="footnote_moveToAnchor_11266_6('footnote_plugin_tooltip_11266_6_2');"><a id="footnote_plugin_reference_11266_6_2" class="footnote_backlink"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>2</a></th> <td class="footnote_plugin_text">\( e^x + e^{-x} &gt; 0 \) となるため。</td></tr>

<tr class="footnotes_plugin_reference_row"> <th scope="row" class="footnote_plugin_index_combi pointer"  onclick="footnote_moveToAnchor_11266_6('footnote_plugin_tooltip_11266_6_3');"><a id="footnote_plugin_reference_11266_6_3" class="footnote_backlink"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>3</a></th> <td class="footnote_plugin_text">\( \sinh x \) は \( \cosh x \) と異なり、\( x \) の値によっては負の値を取ることもある。そのため、\( \tanh x \) の正負（グラフより \( \tanh x \) と \( \sinh x \) の正負は一致する）を確認するか、\[<br>\tanh x = \frac{ \sinh x }{ \cosh x}<br>\]を計算することで \( \sinh x \) の正負を確認する必要がある。もちろん、上の式を変形して \( \sinh x = \tanh x \cosh x \) から \( \sinh x \) を計算してもOK。</td></tr>

 </tbody> </table> </div></div>]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-ad01-1/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>4時間で復習！　1年後期解析学総まとめ　後編</title>
		<link>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-moshi2-2</link>
					<comments>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-moshi2-2#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[ももうさ]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 10 Feb 2022 06:55:48 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[大学数学]]></category>
		<category><![CDATA[数学]]></category>
		<category><![CDATA[期末前総復習]]></category>
		<category><![CDATA[解析]]></category>
		<category><![CDATA[うさぎ模試]]></category>
		<category><![CDATA[ウサモシ]]></category>
		<category><![CDATA[解析学]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.momoyama-usagi.com/?p=6318</guid>

					<description><![CDATA[こんにちは、ももやまです。 前編の「うさぎ模試　1年後期解析学　フォーム編」にて、解析学で使う知識の確認はできましたでしょうか。 後編ではより実践的な解析学の力をつけるために、記述型の問題を5問用意しました！ ※ まだ前 [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p>こんにちは、ももやまです。</p>



<p>前編の「うさぎ模試　1年後期解析学　フォーム編」にて、解析学で使う知識の確認はできましたでしょうか。</p>



<p>後編ではより実践的な解析学の力をつけるために、記述型の問題を5問用意しました！</p>



<p>※ まだ前編（フォーム式）にチャレンジしていない方は、前編からすることをおすすめします！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-6048 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-moshi2-1">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">4時間で復習！　1年後期解析学総まとめ　前編</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">こんにちは、ももやまです！ そろそろ1年生も終わりになる時期だと思います。 しかし、「あぁぁ解析学わかんねぇ難しすぎる」って</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">練習の仕方</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<ol class="wp-block-list">
<li>50分間で問題を解く。</li>



<li>記事内の解説を見て、間違った箇所を確認し、どこ間違えたのか（理解ができていないのか）を確認する。</li>



<li>間違えた箇所を参考書や記事などで練習する。</li>



<li>寝る。</li>
</ol>
</div></div>


<div class="wp-block-buttons is-horizontal is-content-justification-left is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-20be11b6 wp-block-buttons-is-layout-flex">
<div class="wp-block-button is-style-fill"><a class="wp-block-button__link has-white-color has-light-red-background-color has-text-color has-background wp-element-button" href="https://www.momoyama-usagi.com/download/6111/" target="_blank" rel="noreferrer noopener">後編問題ダウンロードはこちら！！</a></div>
</div>



<p>時間がある人はじっくり、時間がない人は素早くこの記事にて1年後期で習う解析学の復習をしましょう！</p>



<p>本記事では、前編と同じく練習問題の解説を載せております。さらに、要点を</p>



<ul class="wp-block-list" type="wp-embed">
<li>試験で必要な知識：青色の枠</li>



<li>試験で必要な解き方：赤色の枠</li>
</ul>



<p>などでまとめております。</p>



<p>※ 採点は各自でお願いします。</p>



<h2 class="wp-block-heading" id="問題6-2変数関数の極値">問題1. 2変数関数の極値</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>2変数関数\[<br>f(x,y) = x^4 + 2y^2 + 6x^2 - 8xy<br>\]の極値を求めたい。(1), (2)の問いに答えなさい。（配点　10）</p>

<p>(1) 点 (1,2) 以外の極値をとるすべての候補点（停留点）を答えなさい。<br>(2) 点 (1,2) が極値を持つかどうか調べなさい。</p>
</div></div>


<p>[解答]</p>



<p>&nbsp;(1) (0,0), (-1,-2)&nbsp; [2点+3点=5点]<br>&nbsp;(2) 極小値をもつ（極小値：-1）[5点]</p>



<p>[解説]</p>



<p>(1) 2変数関数 \( f(x,y) \) が点 \( (a,b) \) において、\[<br>f_{x} (a,b) =f_{y} (a,b) = 0<br>\]を満たす点が停留点となる。</p>



<p>まず、2変数関数 \( f(x,y) \) を \( x \), \( y \) それぞれで偏微分する。\[<br>f_{x} = 4x^3 + 12x - 8y \]\[<br>f_{y} = 4y - 8x<br>\]ここで、停留点であれば、\[<br>f_{y} = 4y - 8x = 0<br>\]が成り立つので、\( 4y = 8x \)、つまり \( y = 2x \) が成立する。</p>



<p>また、停留点であれば\[\begin{align*}<br>f_{x} &amp; = 4x^3 + 12x - 8y<br>\\ &amp; = 4x^3 + 12x - 16x<br>\\ &amp; = 4x^3 - 4x<br>\\ &amp; = 4x (x^2 - 1)<br>\\ &amp; = 4x (x + 1)(x - 1) = 0<br>\end{align*}\]も成立する。</p>



<p>よって停留点の \( x \) 座標は \( x = -1, 0, 1 \) の3つにしぼられる。</p>



<p>また、\( y = 2x \) より、それぞれの停留点は \( (0,0) \), \( (1,2) \), \( (-1,-2) \) となる。</p>



<p>よって \( (1,2) \) 以外の停留点は \( (-1,-2) \), \( (0,0) \) となる。</p>



<p>(2) \( f(x,y) \) の2次導関数を求めると、\[<br>f_{xx} = 12x^2 + 12 \]\[<br>f_{xy} = -8 \]\[<br>f_{yy} = 4<br>\]となる。\( (x,y) = (1,2) \) のとき、ヘッセ行列 \( H \) は\[\begin{align*}<br>H &amp; =&nbsp;\left| \begin{array}{ccc} f_{xx} &amp; f_{xy} \\ f_{yx} &amp; f_{yy} \end{array} \right|<br>\\ &amp; =&nbsp;\left| \begin{array}{ccc} 24 &amp; -8 \\ -8 &amp; 4 \end{array} \right|<br>\\ &amp; = 8 \cdot 4 \left| \begin{array}{ccc} 3 &amp; -1 \\ -2 &amp; 1 \end{array} \right|<br>\\ &amp; = 32 \cdot (3-2)<br>\\ &amp; = 32 &gt; 0<br>\end{align*} \]なので、\( (1,2) \) は極値となることがわかる。さらに \( (1,2) \) のとき、\[<br>f_{xx} = 24 &gt; 0<br>\]なので、点 \( (1,2) \) は極小値を持つ。</p>



<p>前編でも公式を紹介しましたが、念のためもう1度確認しておきましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">2変数関数の極値（条件なし）</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap"><p>Step1. 極値を持つ候補点（停留点）を以下の式で確認。\[<br>f_x (a,b) = f_y (a,b) = 0<br>\]</p><p><span>Step2. 停留点 \( (a,b) \) ごとに極値を持つかどうかを下の行列式\[H =  \left| \begin{array}{ccc} f_{xx} (a,b) &amp; f_{xy}(a,b) \\ f_{yx}(a,b) &amp; f_{yy}(a,b) \end{array} \right|<br data-rich-text-line-break="true">\]の値で確認。（\( H \) はヘッシアン・ヘッセ行列と呼ばれる）</span></p>
<ul class="wp-block-list">
<li>\( H &gt; 0 \) … 点 \( (a,b) \) は極値</li>



<li>\( H &lt; 0 \) … 点 \( (a,b) \) は極値ではない</li>



<li>\( H = 0 \) … 点 \( (a,b) \) は極値かどうかわからない（試験に出ない）</li>
</ul>

<p>Step3. 極値となる点 \( (a,b) \) ごとに、その極値が極大値・極小値のどちらになるかは、\( f_{xx} \) の値を計算することで確認。</p>

<ul class="wp-block-list">
<li>\( f_{xx} (a,b) &gt; 0 \) … 点 \( (a,b) \) は極小値</li>



<li>\( f_{xx} (a,b) &lt; 0 \) … 点 \( (a,b) \) は極大値</li>
</ul>
</div></div>


<p>2変数関数の極値を求める方法についての更なる復習はこちらをご覧ください。</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-159 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis20">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part20　2変数関数の極値</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は2変数関数の極値を偏微分、ヘッセ行列などを用いて判定する方法を例題や練習問題を踏まえてわかりやすくまとめています。</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h2 class="wp-block-heading" id="問題6-2変数関数の極値">問題2. 条件付き2変数関数の極値</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>ラグランジュの未定乗数法を用いてつぎの条件付き極値を求めたい。</p>
<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p class="has-text-align-center">\( x^2 + y^2 = 1 \) の条件下において、\( f(x,y) = xy \) の極値</p>
</div></div>
<p>このとき、極値があればそれぞれ答えなさい。（配点　10）</p>
</div></div>


<p>[解答]</p>



<p>極値：1/2, -1/2</p>



<p>[解説]</p>



<p>\( g(x,y) = x^2 + y^2 - 1 = 0 \) とする。すると、\[<br>f_{x} = y ,&nbsp; \ \ \ f_{y} = x \]\[<br>g_{x} = 2x, \ \ \ g_{y} = 2y<br>\]となるのでラグランジュの未定乗数法により\[\begin{align*}<br>H &amp; =&nbsp;\left| \begin{array}{ccc} f_{x} &amp; g_{x} \\ f_{y} &amp; g_{y} \end{array} \right|<br>\\ &amp; =&nbsp;\left| \begin{array}{ccc} y &amp; 2x \\ x &amp; 2y \end{array} \right|<br>\\ &amp; = 2y^2 - 2x^2<br>\\ &amp; = 2(y^2 - x^2)<br>\\ &amp; = 2(y-x)(y+x)<br>\\ &amp; = 0<br>\end{align*} \]つまり&nbsp;\( y - x = 0 \) or \( y + x = 0 \) が成立する。</p>



<p>よって、\( y = \pm x \) も成立するので、\( g(x,y) = 0 \) に代入して候補点を求める。\[\begin{align*}&nbsp;<br>g(x) &amp; =<br>x^2 + (\pm x)^2 - 1<br>\\ &amp; = x^2 + x^2 - 1<br>\\ &amp; = 2x^2 - 1<br>\\ &amp; = 0<br>\end{align*} \]となるので、\( x = \pm \frac{\sqrt{2}}{2} \) が候補点の \( x \) 座標。</p>



<p>ここで \( y = \pm x \) より、\[<br>(x,y) = \left( \pm \frac{ \sqrt{2} }{2}, \pm&nbsp;\frac{ \sqrt{2} }{2} \right)<br>\]が極値の候補点（全部で4点）となる。ただし符号は複号任意。</p>



<p>あとは4点を \( f(x,y) \) に代入することで極値を求める。</p>



<p>(i) \( (x,y) = \left( \pm \frac{ \sqrt{2} }{2} ,\pm \frac{ \sqrt{2} }{2}&nbsp; \right) \) のとき（複号同順）</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f(x,y) &amp; = xy&nbsp; \\ &amp; = \left( \pm&nbsp;\frac{ \sqrt{2} }{2} \right) \cdot&nbsp;\left( \pm&nbsp;\frac{ \sqrt{2} }{2} \right) \\ &amp; = \frac{1}{2}<br>\end{align*}\]&nbsp;</p>



<p>(ii) \( (x,y) = \left( \pm \frac{ \sqrt{2} }{2} ,\mp \frac{ \sqrt{2} }{2}&nbsp; \right) \) のとき（複号同順）</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f(x,y) &amp; = xy&nbsp; \\ &amp; = \left( \pm&nbsp;\frac{ \sqrt{2} }{2} \right) \cdot&nbsp;\left( \mp \frac{ \sqrt{2} }{2} \right) \\ &amp; = - \frac{1}{2}<br>\end{align*}\] となるので、</p>



<p>極値は、1/2, -1/2 となる。（極大値は1/2、極小値は-1/2）</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">2変数関数の極値（条件あり） 求め方</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap"><p>条件 \( g(x,y) = 0 \) のもとで関数 \( f(x,y) \) の極値、および最大値・最小値は以下のように求める。 </p><p>Step1. 極値を持つ候補点を以下の式で確認。\[<br>g(x,y) = 0<br>\]\[<br>\left| \begin{array}{ccc} f_{x} &amp; g_{x} \\ f_{y} &amp; g_{y} \end{array} \right| = 0<br>\]</p><p><span>Step2. Step1で出てきた候補点を実際に \( f(x,y) \) を代入し、出てきた値が極値である。</span></p>
<p>Step3. 極値が最大値・最小値になるかを確認する。 <br>（有界閉集合であれば一番大きい極値が最大値、一番小さい極値が最小値という確認でOK）</p>
</div></div>


<p>条件付きの2変数関数の極値（ラグランジュの未定乗数法）についてさらなる復習をしたい人はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-158 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis21">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part21　条件付き2変数関数の極値・行列を用いたラグランジュの未定乗数法</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は条件が定められた2変数関数の極値（最大値・最小値）を求めるラグランジュの未定乗数法を行列を用いて効率よく解く方法に</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h2 class="wp-block-heading" id="問題6-2変数関数の極値">問題3. 2重積分の基礎</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>2重積分\[<br>\iint_{D} \frac{ \sin y }{ y} \ dxdy&nbsp;<br>\]\[&nbsp;D = \{ (x,y) \mid 0 \leqq x \leqq \pi, \ x \leqq y \leqq \pi \ \}<br>\]を求めたい。つぎの(1), (2)の問いに答えなさい。（配点　10）</p>

<p>(1) 積分領域 \( D \) を図示しなさい。<br>(2) この2重積分の値を求めなさい。</p>
</div></div>


<p>[解答]</p>



<p>(1) 下の解説を参照<br>(2) 2</p>



<p>[解説]</p>



<p>(1) 下の図のようになる。</p>



<p>ついでに積分範囲も交換する。</p>



<figure class="wp-block-image aligncenter"><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200206154920.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200206154920g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200206154920g:plain"/></figure>



<div style="height:51px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(2) \( y \) 側の積分領域に文字が含まれているため、\( y \) から先に積分しなければならない。</p>



<p>しかし、積分 \[ \int \frac{ \sin y }{ y } \ dy \] の不定積分は求められない。</p>



<p>そこで、積分順序を入れ替えることで、\( x \) から積分できるようにする。積分範囲を入れ替えると、\[<br>D = \{ (x,y) \mid 0 \leqq x \leqq y, \ 0 \leqq y \leqq \pi \ \}<br>\]となる。よって、\[<br>\iint_{D} \frac{ \sin y }{ y} \ dxdy = \int^{\pi}_0 \left(&nbsp;\int^{y}_0 \frac{ \sin y }{ y } \ dx \right) \ dy<br>\]の計算をすればよい。</p>



<p>ここで、\[\begin{align*}<br>\int^{y}_0 \frac{ \sin y }{ y } \ dx &amp; =<br>\frac{ \sin y }{ y } \int^{y}_0 1 \ dx \\ &amp; =<br>\frac{ \sin y }{ y } \left[ x \right]^{y}_0&nbsp; \\ &amp; =<br>\frac{ \sin y }{ y } \cdot y \\ &amp; =<br>\sin y<br>\end{align*}\]となるので、\[\begin{align*}<br>\iint_{D} \frac{ \sin y }{ y} \ dxdy &amp; = \int^{\pi}_0 \left(&nbsp;\int^{y}_0 \frac{ \sin y }{ y } \ dx \right) \ dy<br>\\ &amp; =&nbsp;\int^{\pi}_0 \sin y \ dy<br>\\ &amp; = \left[ - \cos y \right]^{\pi}_0<br>\\ &amp; = 1 + 1<br>\\ &amp; = 2<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>



<p>積分範囲の交換、および2重積分の基本的な問題を解く練習をさらにしたい方はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-155 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis23">
                <div class="pb__thumb"><img width="300" height="147" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190920210241-1-300x147.jpg" class="is-position-overlay wp-post-image" alt="" lazysizes="1" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190920210241-1-300x147.jpg 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190920210241-1-1024x500.jpg 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190920210241-1-768x375.jpg 768w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190920210241-1.jpg 1200w" /></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part23　2重積分の基礎・積分範囲の交換</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は2重積分の基礎部分、および積分範囲の交換方法についてまとめています。2重積分とはどのようなものなのかを図などでわかり</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h2 class="wp-block-heading" id="問題6-2変数関数の極値">問題4. 2重積分と変数変換</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>2重積分\[<br>\iint_{D} (x^2 - y^2) e^{ (x-y)^2 } \ dxdy&nbsp;\]\[<br>&nbsp;D = \{ (x,y) \mid 0 \leqq x+y \leqq 6, \ 0 \leqq x-y \leqq 2 \ \}<br>\]を求めたい。つぎの(1), (2)の問いに答えなさい。（配点　10）</p>

<p>(1) どのように変数変換したのか、変数変換によるヤコビアンを求めなさい。<br>(2) この2重積分の値を求めなさい。</p>
</div></div>


<p>[解答]</p>



<p>(1) 変数変換：\( x + y = 2p \), \( x - y = 2q \)、ヤコビアン：2&nbsp; [5点]<br>(2) \( \frac{9}{2} (e^4 - 1) \)&nbsp; [5点]</p>



<p>[解説]&nbsp;</p>



<p>(1) \( x + y = 2p \), \( x - y = 2q \) とする。すると、\[<br>2x = 2p + 2q, \ \ \ 2y = 2p - 2q&nbsp;<br>\]より、\[<br>\left\{&nbsp;\begin{array}{l} x = p + q \\ y = p - q \end{array}\right.&nbsp;<br>\]となる。よってヤコビアン \( J \) は\[\begin{align*}<br>J = &amp; \left| \begin{array}{ccc} \frac{\partial x}{\partial p} &amp;&nbsp;\frac{\partial x}{\partial q} \\ \frac{\partial y}{\partial p} &amp;&nbsp;\frac{\partial y}{\partial q} \end{array} \right|<br>\\ = &amp; \left| \begin{array}{ccc} 1 &amp; 1 \\ 1 &amp; -1 \end{array} \right|&nbsp;<br>\\ = &amp; -2<br>\end{align*}\]の絶対値となるので、\[<br>dxdy = 2 \ dpdq \]\[<br>D'= \{ (p,q) \mid 0 \leqq p \leqq 3, \ 0 \leqq q \leqq 1 \ \}<br>\]となる。</p>



<div style="height:51px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(2) (1)より、\[\begin{align*}<br>\iint_{D} (x^2 - y^2) e^{ (x-y)^2 } \ dxdy &amp; =&nbsp;<br>\iint_{D'} 2 \cdot 4pq e^{ 4q^2 } \ dpdq \\ &amp; =<br>\int^{3}_{0} p \ dp \cdot&nbsp;\int^{1}_{0} 8 qe^{ 4q^{2} } \ dq<br>\end{align*}\]を計算すればよい。</p>



<p>それぞれの積分を求めると、\[\begin{align*}<br>\int^{3}_{0} p \ dp &amp; = \left[ \frac{1}{2} p^2 \right]^{3}_{0}<br>\\ &amp; = \frac{1}{2} \cdot 3^2 <br>\\ &amp; = \frac{9}{2}<br>\end{align*} \]、\[\begin{align*}<br>\int^{1}_{0} 8 qe^{ 4q^{2} } \ dq &amp; = \left[ e^{ 4q^{2} } \right]^{1}_{0}<br>\\ &amp; = e^4 - 1<br>\end{align*} \]となるので、\[\begin{align*}<br>\iint_{D} (x^2 - y^2) e^{ (x-y)^2 } \ dxdy &amp; =&nbsp;<br>\iint_{D'} 2 \cdot 4pq e^{ 4q^2 } \ dpdq \\ &amp; =<br>\int^{3}_{0} p \ dp \cdot&nbsp;\int^{1}_{0} 8 qe^{ 4q^{2} } \ dq&nbsp;\\ &amp; =<br>\frac{9}{2}(e^4 - 1)<br>\end{align*}\]となる。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">ヤコビアン（2重積分の変数変換）</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>被積分関数が \( x \), \( y \) の2重積分の変数を \( x = x(p,q) \), \( y = y(p,q) \) でおく。</p>

<p> このときのヤコビアン \( J \) を下のように計算できる。\[\begin{align*}<br>J = \left| \begin{array}{ccc} \frac{\partial x}{\partial p} &amp;&nbsp;\frac{\partial x}{\partial q} \\ \frac{\partial y}{\partial p} &amp;&nbsp;\frac{\partial y}{\partial q} \end{array} \right|<br>\end{align*}\]</p>

<p>また、ヤコビアン \( J \) を用いて、変数変換の前後の関係は下のように書き表せる。\[<br>dxdy = |J| \ dpdq<br>\]</p>

<p>※ 絶対値が付くところに要注意！<br>※ 計算時にヤコビアンを考慮し忘れないように！！</p>
</div></div>


<p>変数変換（ヤコビアン）を用いた2重積分の練習をさらにしたい方はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-154 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis24">
                <div class="pb__thumb"><img width="300" height="156" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190923085139-1-300x156.gif" class="is-position-overlay wp-post-image" alt="" lazysizes="1" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190923085139-1-300x156.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190923085139-1-1024x532.gif 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190923085139-1-768x399.gif 768w" /></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part24　変数変換を用いた2重積分の求め方・ヤコビアン</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は置換積分の2重積分バージョンである変数変換を用いた2重積分の求め方、および置換する際に必要なヤコビアンについて例題や</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>







<h2 class="wp-block-heading" id="問題6-2変数関数の極値">問題5. 2重積分と変数変換</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>つぎの広義積分\[<br>\iint_{D} \frac{1}{ (x^2 + y^2 + 1)^a } \ dxdy&nbsp;<br>\]\( D \) は \( xy \) 平面全体</p>

<p>について(1), (2)の問いに答えなさい。（配点　10）</p>

<p>(1) 広義積分が存在するための \( a \) の条件を求めなさい。<br>(2) (1)の条件のもとで広義積分を計算しなさい。</p>
</div></div>


<p>[解答]</p>



<p>(1) \( a \gt 1 \)&nbsp; [5点]<br>(2) \( \frac{\pi}{a-1} \)&nbsp; [5点]</p>



<p>[解説]</p>



<p>(1) \( x = r \cos \theta \), \( y = r \sin \theta \) とすると、ヤコビアンは \( r \) となるので、\[<br>dxdy = r \ dr d \theta<br>\]となる。また、積分領域 \( D' \) は、\[\begin{align*}<br>D' =&nbsp;\{ (r, \theta ) \mid 0 \leqq r , \ 0 \leqq \theta \leqq 2 \pi \ \}<br>\end{align*}\]となる。よって、\[\begin{align*}<br>\iint_{D} \frac{1}{ (x^2 + y^2 + 1)^a } \ dxdy &amp; =&nbsp;\iint_{D'} \frac{r}{ (r^2 + 1)^a } \ dr d \theta<br>\\ &amp; =&nbsp; \int^{2 \pi}_{0} 1 \ d \theta \cdot \lim_{R \to \infty} \int^{R}_{0}&nbsp;\frac{r}{ (r^2 + 1)^a } \ dr<br>\end{align*}\]を求めればよい（広義積分に注意）。</p>



<p>ここで広義積分となっている \( r \) の積分について考える。\[\begin{align*}<br>\int^{R}_{0}&nbsp;\frac{r}{ (r^2 + 1)^a } \ dr &amp; = \frac{1}{2}&nbsp;\int^{R}_{0}&nbsp;2r (r^2+1)^{-a} \ dr<br>\\ &amp; =&nbsp;\frac{1}{2} \left[ \frac{1}{1-a} \cdot (r^2+1)^{-a+1} \right]^{R}_{0}<br>\\ &amp; = \frac{1}{2(1-a)} \cdot \left( (R^2+1)^{1-a}&nbsp; - 1 \right)<br>\\ &amp; = \frac{1}{2(1-a)} \cdot \left( (R^2+1)^{1-a}&nbsp; - 1 \right)<br>\end{align*} \]となる。</p>



<p>よって\( R \to \infty \) のときに \( &nbsp;(R^2+1)^{1-a} \) を収束させるためには、\( 1 - a \lt 0 \) であればよい。</p>



<p>つまり、\( a \gt 1 \) のときに広義積分が存在（収束）する。</p>



<div style="height:51px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>(2) \( a \gt 1 \) とすると、\[\begin{align*} &amp;<br>\lim_{R \to \infty} \int^{R}_{0}&nbsp;\frac{r}{ (r^2 + 1)^a } \ dr \\ = \ &amp;<br>\lim_{R \to \infty} \left (\frac{1}{2(1-a)} \cdot \left( (R^2+1)^{1-a}&nbsp; - 1 \right) \right)\\ = \ &amp;<br>\left (\frac{1}{2(1-a)} \cdot \left( 0&nbsp; - 1 \right) \right)\\ = \ &amp;<br>\frac{1}{2(a-1)}<br>\end{align*} \]となる。</p>



<p>さらに、\[ \begin{align*}<br>\int^{2 \pi}_{0} 1 \ d \theta = 2 \pi<br>\end{align*} \]なので、\[\begin{align*}<br>\iint_{D} \frac{1}{ (x^2 + y^2 + 1)^a } \ dxdy &amp; =&nbsp;\iint_{D'} \frac{r}{ (r^2 + 1)^a } \ dr d \theta<br>\\ &amp; =&nbsp; \int^{2 \pi}_{0} 1 \ d \theta \cdot \lim_{R \to \infty} \int^{R}_{0}&nbsp;\frac{r}{ (r^2 + 1)^a } \ dr<br>\\ &amp; = 2 \pi \cdot&nbsp;\frac{1}{2(a-1)}<br>\\ &amp; = \frac{\pi}{a-1}&nbsp;<br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>2変数の広義積分を解く練習をさらにしたい人はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-152 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis26">
                <div class="pb__thumb"><img width="300" height="286" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190924113607-1-300x286.gif" class="is-position-overlay wp-post-image" alt="" lazysizes="1" /></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part26　広義2重積分・ガウス積分</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は広義2重積分、およびガウス積分の導出方法についてまとめています。広義2重積分とはどんなものなのか、どうやって計算する</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-moshi2-2/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>4時間で復習！　1年後期解析学総まとめ　前編</title>
		<link>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-moshi2-1</link>
					<comments>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-moshi2-1#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[ももうさ]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 10 Feb 2022 05:08:18 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[大学数学]]></category>
		<category><![CDATA[数学]]></category>
		<category><![CDATA[期末前総復習]]></category>
		<category><![CDATA[解析]]></category>
		<category><![CDATA[うさぎ模試]]></category>
		<category><![CDATA[ウサモシ]]></category>
		<category><![CDATA[期末試験]]></category>
		<category><![CDATA[解析学]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.momoyama-usagi.com/?p=6048</guid>

					<description><![CDATA[こんにちは、ももやまです！ そろそろ1年生も終わりになる時期だと思います。 しかし、「あぁぁ解析学わかんねぇ難しすぎる」って思ってる人、諦めないでください！！ この私が、1年後期の解析学を試験前日でも4時間あれば総復習が [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p>こんにちは、ももやまです！</p>



<p>そろそろ1年生も終わりになる時期だと思います。</p>



<p>しかし、「あぁぁ解析学わかんねぇ難しすぎる」って思ってる人、諦めないでください！！</p>



<p>この私が、1年後期の解析学を試験前日でも4時間あれば総復習ができるように10題の練習問題を作成しました！</p>



<p>前編では基本的な事項を確認するためのフォーム型の問題を5問用意しました！</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">練習の仕方</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<ol class="wp-block-list"><li>50分間で問題を解く。答えを回答フォームに入力する。</li><li>答えを送信後、間違った箇所を確認し、解説を見てどこで間違えたのか（理解ができていないのか）を確認する。</li><li>間違えた箇所を参考書や記事などで練習する。</li><li>時間があれば、合っている箇所も確認する。（青色と赤色の枠部分）</li><li>寝る。</li></ol>
</div></div>


<div class="wp-block-buttons is-horizontal is-content-justification-left is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-20be11b6 wp-block-buttons-is-layout-flex">
<div class="wp-block-button is-style-fill"><a class="wp-block-button__link has-white-color has-light-red-background-color has-text-color has-background" href="https://www.momoyama-usagi.com/download/6106/" target="_blank" rel="noreferrer noopener">前編問題ダウンロードはこちら！！</a></div>



<div class="wp-block-button is-style-fill"><a class="wp-block-button__link has-white-color has-light-blue-background-color has-text-color has-background" href="https://forms.gle/GrqbdZ1rcTUA1LAa8" target="_blank" rel="noreferrer noopener">前編フォームはこちら！！</a></div>
</div>



<p>時間がある人はじっくり、時間がない人は素早くこの記事にて1年後期の解析の復習をしましょう！</p>



<p>本記事では、練習問題の解説を載せております。さらに、要点を</p>



<ul class="wp-block-list" type="wp-embed"><li>試験で必要な知識：青色の枠</li><li>試験で必要な解き方：赤色の枠</li></ul>



<p>などでまとめております。</p>



<h2 class="wp-block-heading" id="1-小問集合">1.  小問集合</h2>



<p>次の2変数関数の極限を計算したい。(i)～(iv)の問いに答えなさい。\[<br>\lim_{(x,y) \to (0,0)} \frac{xy^2}{2x^2 + 3y^4}<br>\]</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="1-2変数関数の極値">(1) 2変数関数の極値</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">(i) 問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の2つの極限を計算したときの結果を \( a \), \( b \) とする。\[<br>a = \lim_{x \to 0} \left( \lim_{y \to 0} \frac{x^2y}{2x^4 + 3y^2} \right)<br>\]\[<br>b = \lim_{y \to 0} \left( \lim_{x \to 0} \frac{x^2y}{2x^4 + 3y^2} \right)<br>\]このとき、\( a \), \( b \) に成り立つ関係として正しいものを選択肢から選び、[　1　]にマークしなさい。</p>

<p>★ [&nbsp;  1&nbsp; &nbsp;] の解答群 ★</p>

<p>0. \( a = b \)<br>1. \( a \not = b \) <br>2. \( a \) は収束するが \( b \) は発散する<br>3. \( a \) は発散するが \( b \) は収束する<br>4. \( a \) も \( b \) も発散する</p>
</div></div>


<p>解答：0 [1点]</p>



<p>1年前期の解析学や、数3と同じ</p>



<p>\[\begin{align*}<br>a &amp; = \lim_{x \to 0} \left( \lim_{y \to 0} \frac{x^2y}{2x^4 + 3y^2} \right)<br>\\ &amp; = \lim_{x \to 0} \frac{x \cdot 0}{2x^4 }<br>\\ &amp; = \lim_{x \to 0} 0<br>\\ &amp; = 0<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>b &amp; = \lim_{y \to 0} \left( \lim_{x \to 0} \frac{x^2y}{2x^4 + 3y^2} \right)<br>\\ &amp; = \lim_{y \to 0} \frac{0 \cdot y^2}{3y^2}<br>\\ &amp; = \lim_{y \to 0} 0<br>\\ &amp; = 0<br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>よって、\( a = 0 \), \( b = 0 \) より成り立つ関係式は \( a = b \) が答え。（マーク番号0）</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">(ii) 問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>点 \( (x,y) \) を \( y = mx^2 \) に沿って原点 \( (0,0) \) に近づける。\[<br>\lim_{ \substack{x \to 0 \\ y = mx^2} } \frac{ xy^2 }{2x^2 + 3y^4 } =&nbsp;\left[ \ \ \ 2 \  \ \ \right]&nbsp;<br>\]</p>

<p>このときの極限値を \( m \) を用いて表したものとして、正しいものを選択肢から選び、[　2　] にマークしなさい。</p>

<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter size-large"><img width="1024" height="349" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-1-1024x349.gif" alt="" class="wp-image-6290" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-1-1024x349.gif 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-1-300x102.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-1-768x261.gif 768w" /></figure></div>
</div></div>


<p>解答：9 [1点]</p>



<p>\( y = mx^{ 2 } \) としてから \( x \to 0 \) に極限を飛ばしましょう。\[\begin{align*}<br>\lim_{ \substack{x \to 0 \\ y = mx^2} } \frac{x^2y}{2x^4 + 3y^2} &amp; = \lim_{x \to 0} \frac{x^2 \cdot (mx^2)}{2x^4 + 3 (mx^2)^2}<br>\\ &amp; = \lim_{x \to 0} \frac{mx^4}{2x^4 + 3m^2 x^4}<br>\\ &amp; = \lim_{x \to 0} \frac{m}{2+ 3m^2}<br>\\ &amp; = \frac{m}{2+ 3m^2}<br>\\ &amp; = \frac{m}{3m^2+ 2}<br>\end{align*}\]となるため、マーク番号9が答え。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">(iii) 問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>つぎの2変数関数の極限値\[<br>c = \lim_{(x,y) \to (0,0)} \frac{x^2y}{2x^4 + 3y^2}<br>\]に関する文章の空欄（　ア　）、（　イ　）を正しく埋める選択肢の組み合わせとして正しいものを1つ選び、[　3　] にマークしなさい。 </p>

<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter size-full"><img width="974" height="350" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2.gif" alt="" class="wp-image-6289"/></figure></div>
</div></div>


<p>解答: 3 [1点]</p>



<p>(ii)で、\( y = mx^2 \) とおいてから \( x \to 0 \) としたときに\[<br>c = \lim_{ \substack{x \to 0 \\ y = mx^2} } \frac{x^2 y }{2x^4 + 3y^2 }  =  \frac{m}{3m^2+ 2}<br>\]となっていましたね。</p>



<p>ここで、\( m \) は問題文で勝手におかれた極限とは関係のない変数ですね。なので、\( m \) の値を変えると計算結果が変わるという現象が発生します。</p>



<p>\( m \) の値が変わったら \( c \) の値も変化するってことは極限とは言えません。なので答えは3です。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">2変数関数の極限</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap"><p><span>2変数関数 \( f(x,y) \) の極値\[<br>c = \lim_{(x,y) \to (0,0)} f(x,y)<br>\]は、\(  y = mx^a \) もしくは極座標変換（ \( x = r \cos \theta \), \( y = r \sin \theta \) ）をすれば求められる。</span></p><p>ここで、2変数関数が極値を持つための条件は <span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">\( c \) の値が新たにおいた変数（\( m \), \( r \) , \( \theta \)）に依存しないこと</span>である。</p></div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">(iv) 問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[<br>f(x,y) = \left\{&nbsp;\begin{array}{l} \ \ \frac{x^2y}{2x^4 + 3y^2} \ \ &amp; (x,y)&nbsp; \not&nbsp; = (0,0)&nbsp; \\ \ \ \ \ \ \ 0&nbsp; &amp; (x,y) = (0,0)&nbsp; \end{array}\right.\]<br>は原点 (0,0) において連続か。解答群の中から正しいものを1つ選び、[　4　] にマークしなさい。</p>

<p>★ [　4　] の解答群 ★</p>

<p>0. \( f(x,y) \) は原点において連続である<br>1. \( f(x,y) \) は原点において連続ではない<br>2. \( f(x,y) \) は原点において連続かどうかはわからない</p>
</div></div>


<p>解答: 1 [1点]</p>



<p>\( (x,y) \) を原点 \( (0,0) \) まで近づけると、(iii) より、\( m \) の値によって依存するような値\[<br>\frac{m}{3m^2 + 2}<br>\]を取るのでしたね。</p>



<p>なので、原点で連続ではありません。よって答えは1。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">2変数関数の極限</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap"><p><span>2変数関数 \( f(x,y) \) \[<br>f(x,y) = \left\{ \begin{array}{l} \ \ g(x,y) \ \ &amp; (x,y)  \not  = (0,0)  \\ \ \ \ \ \ \ k  &amp; (x,y) = (0,0)  \end{array}\right.<br>\]が原点 (0,0) において連続であるかどうかは、</span>極限\[<br>\lim_{(x,y) \to (0,0)} g(x,y)<br>\]が存在し、その極限が \( k \) となることを確認すればOK。</p><p>（極限が \( k \) となれば連続、\( k \) 以外の値を取ったり、極値が存在しない場合は連続ではない）</p></div></div>


<p>2変数関数の極限についての復習記事はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-205 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis13">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part13　2変数関数の極限の求め方・連続性の確認</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は2変数の極限を同時に取るタイプ（2変数関数の極限）の求め方についてまとめました。因数分解をする方法、極座標にする方法</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h3 class="wp-block-heading" id="1-2変数関数の極値">(2) C2級関数とは</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>2変数関数 \( f(x,y) \) が \( C_2 \) 級関数であるとき、\( f_{xy} = f_{yx} \) が成り立つ。つまり、偏微分の順序を入れ替えても計算結果が変わらない。ここで、\( C_2 \) 級関数とはどのような関数か。正しいものを1つ選び、マーク番号 [&nbsp; &nbsp;5&nbsp; &nbsp;] にマークしなさい。</p>

<p>[&nbsp; &nbsp;5&nbsp; &nbsp;] の選択肢</p>

<p>⓪ 1回偏微分可能な関数<br>① 2回偏微分可能な関数<br>② 3回偏微分可能な関数<br>③ 1次以下の偏導関数がすべて連続な関数<br>④ 2次以下の偏導関数がすべて連続な関数<br>⑤ 3次以下の偏導関数がすべて連続な関数<br>⑥ 1回偏微分可能かつ1次以下の偏導関数がすべて連続な関数<br>⑦ 2回偏微分可能かつ2次以下の偏導関数がすべて連続な関数<br>⑧ 3回偏微分可能かつ3次以下の偏導関数がすべて連続な関数</p>
</div></div>


<p>解答：7 [1点]</p>



<ul class="wp-block-list"><li>2回偏微分可能（2次までの偏導関数が存在）</li><li>2次までの偏導関数がすべて連続</li></ul>



<p>の2つを満たしたものを \( C_{2} \) 級関数といいます。</p>



<p>※ \( f_{xx} \), \( f_{xy} \), \( f_{yx} \), \( f_{yy} \) がすべて存在して連続であれば \( C_2 \) 級関数ということができます。</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="1-2変数関数の極値">(3) 全微分</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>関数 \( f(x,y) \) を全微分した結果 \( df \) として正しい式を選び、マーク番号 [　6　] にマークしなさい。</p>

<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter size-large"><img width="1024" height="498" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-3-1024x498.gif" alt="" class="wp-image-6291" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-3-1024x498.gif 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-3-300x146.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-3-768x374.gif 768w" /></figure></div>
</div></div>


<p>解答: 2 [1点]</p>



<p>公式を復習しといてください。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">全微分</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>関数 \( f(x,y) \) の全微分 \( df \) は次のようになる。\[<br>df = \frac{ \partial f }{ \partial x } dx + \frac{ \partial f }{ \partial y } dy<br>\]</p>
</div></div>


<p>全微分についてさらに復習したい方はこちらをご覧ください！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-201 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis16">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part16　全微分（全微分可能性の判定法・全微分の応用）</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は、全微分についてのまとめを行いました。全微分の計算自体は簡単なのですが、全微分可能性の判定や全微分の応用となると急</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h3 class="wp-block-heading" id="1-2変数関数の極値">(4) 2変数の極値</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>2変数関数 \( f(x,y) \) がある点 \( (a,b) \) において極大値を持つとする。このとき成立する関係式として正しいものを2つ選び、マーク番号&nbsp;[&nbsp; &nbsp;7&nbsp; &nbsp;] にマークしなさい。</p>

<p>ただし、行列 \( X \) を\[<br>X =&nbsp;\left| \begin{array}{ccc} f_{xx} (a,b) &amp; f_{xy}(a,b) \\ f_{yx}(a,b) &amp; f_{yy}(a,b) \end{array} \right|<br>\]とする。なお、この行列式 \( |X| \) は [&nbsp; &nbsp;8&nbsp; &nbsp;] と呼ばれる。</p>

<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter size-large"><img width="1024" height="453" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-6-1024x453.gif" alt="" class="wp-image-6384" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-6-1024x453.gif 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-6-300x133.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-6-768x340.gif 768w" /></figure></div>

<p>[2022/02/13 修正] 正答が3個以上存在しないようにするため、選択肢6～8を変えました。</p>
</div></div>


<p>★ 解答 ★</p>



<p>No.07  0,5  [完答1点]<br>No.08  5 [1点]</p>



<p>公式を確認してください。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">2変数関数の極値（条件なし）</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap"><p><span>2変数関数 \( f(x,y) \) がある点（停留点） \( (a,b) \) において極値を持つかどうかは下の行列式\[X =  \left| \begin{array}{ccc} f_{xx} (a,b) &amp; f_{xy}(a,b) \\ f_{yx}(a,b) &amp; f_{yy}(a,b) \end{array} \right|\]の値を確認すればOK。（この行列 \( X \) は<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">ヘッシアン</span>・<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">ヘッセ行列</span>などと呼ばれる）</span></p>
<ul class="wp-block-list"><li>\( X &gt; 0 \) … 点 \( (a,b) \) は極値</li><li>\( X &lt; 0 \) … 点 \( (a,b) \) は極値ではない</li><li>\( X = 0 \) … 点 \( (a,b) \) は極値かどうかわからない（試験に出ない）</li></ul>

<p>また、点 \( (a,b) \) が極値であるとき、その極値が極大値・極小値のどちらになるかは、\( f_{xx} \) の値を計算することで確認可能。</p>

<ul class="wp-block-list"><li>\( f_{xx} (a,b) &gt; 0 \) … 点 \( (a,b) \) は極小値</li><li>\( f_{xx} (a,b) &lt; 0 \) … 点 \( (a,b) \) は極大値</li></ul>
</div></div>


<p>2変数関数の極値（条件なし）についてのより詳細な記事はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-159 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis20">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part20　2変数関数の極値</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は2変数関数の極値を偏微分、ヘッセ行列などを用いて判定する方法を例題や練習問題を踏まえてわかりやすくまとめています。</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h3 class="wp-block-heading" id="1-2変数関数の極値">(5) 陰関数の極値</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の陰関数に関する文章の空欄 (　ア　）、（　イ　）を正しく埋める選択肢の組み合わせとして正しいものを1つ選び、[　9　] にマークしなさい。</p>
<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>陰関数で与えられた方程式 \( f(x,y) = 0 \) からなる関数の導関数 \( \frac{dy}{dx} \) が存在するための条件は（　ア　）である。また、（　ア　）を満たすとき、導関数 \( \frac{dy}{dx} \) は（　イ　）で求めることができる。</p>
</div></div>
<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter size-full"><img width="854" height="563" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-5.gif" alt="" class="wp-image-6293"/></figure></div>
</div></div>


<p>解答: 3 [1点]</p>



<p>方程式 \( f(x,y) = 0 \) で定まる関数 \( y = g(x) \) があるとする。</p>



<p>式の両辺を \( x \) で微分すると、\[<br>\frac{d}{dx} f(x,g(x) ) = f_x + \frac{dy}{dx} f_y = 0<br>\]となるので、\[<br>\frac{dy}{dx} = - \frac{f_x}{f_y}<br>\]を導くことができる。。</p>



<p>また、\( - \frac{f_x}{f_y} \) の分母が0になったら陰関数は存在しないので \( f_{y} \not = 0 \) が陰関数が存在する条件となり、組み合わせとして正しい選択肢は3となる。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">陰関数の導関数</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>方程式 \( f(x,y) = 0 \) で定まる関数 \( y = g(x) \) の導関数は、\( f_y \not = 0 \) のとき、下のように求めることができる。\[<br>\frac{dy}{dx} = - \frac{f_x}{f_y}<br>\]</p>
</div></div>


<p>陰関数表示された関数の導関数を偏微分を用いて求める方法はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-161 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis18">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part18　偏微分を用いた陰関数微分・陰関数定理</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は陰関数表記された式の導関数を偏微分を用いることで求める方法、および陰関数定理についてまとめました。陰関数表記された</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h3 class="wp-block-heading" id="1-2変数関数の極値">(6) ヤコビアン計算</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>ある関数の2重積分を求めるために \( x = ar \cos \theta \), \( y = br \sin \theta \) と変数変換を行った。このときのヤコビ行列式の値として正しいものを [&nbsp; 10&nbsp; ] にマークしなさい。</p>

<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter size-large"><img width="1024" height="170" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-6-1024x170.gif" alt="" class="wp-image-6294" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-6-1024x170.gif 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-6-300x50.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-6-768x127.gif 768w" /></figure></div>
</div></div>


<p>解答: 3 [1点]</p>



<p>\( x = ar \cos \theta \), \( y = br \sin \theta \) と変数変換を行ったときのヤコビ行列式（ヤコビアン）は、\[ \begin{align*}<br>J&nbsp; &amp; =&nbsp; \left| \begin{array}{ccc} \frac{\partial x}{\partial r} &amp;&nbsp;\frac{\partial x}{\partial \theta} \\ \frac{\partial y}{\partial r} &amp;&nbsp;\frac{\partial y}{\partial \theta} \end{array} \right|&nbsp;<br>\\ &amp; =&nbsp;\left| \begin{array}{ccc} a \cos \theta &amp; - ar \sin \theta \\ b \sin \theta &amp; br \cos \theta \end{array} \right|&nbsp;<br>\\ &amp; = abr \cos^2 \theta + abr \sin^2 \theta<br>\\ &amp; = abr \left(&nbsp;\cos^2 \theta +&nbsp;\sin^2 \theta \right)<br>\\ &amp; = abr<br>\end{align*} \]と計算できるので答えは \( abr \) となり、マーク番号3が答え。</p>



<p>※ この変数変換は範囲 \( D \) が楕円になっているときに使えます。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">ヤコビアン（2重積分の変数変換）</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>被積分関数が \( x \), \( y \) の2重積分の変数を \( x = x(p,q) \), \( y = y(p,q) \) でおく。</p>

<p> このときのヤコビアン \( J \) を下のように計算できる。\[\begin{align*}<br>J = \left| \begin{array}{ccc} \frac{\partial x}{\partial p} &amp;&nbsp;\frac{\partial x}{\partial q} \\ \frac{\partial y}{\partial p} &amp;&nbsp;\frac{\partial y}{\partial q} \end{array} \right|<br>\end{align*}\]</p>

<p>また、ヤコビアン \( J \) を用いて、変数変換の前後の関係は下のように書き表せる。\[<br>dxdy = |J| \ dpdq<br>\]※ 絶対値が付くところに要注意！</p>
</div></div>


<p>ヤコビアンについてのより詳細な記事はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-154 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis24">
                <div class="pb__thumb"><img width="300" height="156" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190923085139-1-300x156.gif" class="is-position-overlay wp-post-image" alt="" lazysizes="1" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190923085139-1-300x156.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190923085139-1-1024x532.gif 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190923085139-1-768x399.gif 768w" /></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part24　変数変換を用いた2重積分の求め方・ヤコビアン</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は置換積分の2重積分バージョンである変数変換を用いた2重積分の求め方、および置換する際に必要なヤコビアンについて例題や</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h2 class="wp-block-heading" id="1-小問集合">２．偏微分・合成関数の微分</h2>



<h3 class="wp-block-heading" id="1-合成関数の微分">(1) 偏微分</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>つぎの [&nbsp; 11&nbsp; ] ～ [&nbsp; 14&nbsp; ] に当てはまる答えを下の解答群から選び、マークしなさい。</p>

<p>[2010年度EMaT　微分・積分問4]</p>

<p>2変数関数\[<br>f(x,y) = \log (x^2 + y^2)<br>\]を考える。ただし \( (x,y) \not = (0,0) \) とする。</p>

<p>(i) 偏導関数は、\[<br>\frac{ \partial f }{ \partial x} =&nbsp;\left[ \ \ 11 \ \ \right]&nbsp; , \ \ \ <br>\frac{ \partial f }{ \partial y} =&nbsp;\left[ \ \ 12 \ \ \right]<br>\]となる。</p>

<p>(ii) さらに、\[<br>\frac{ \partial^2 f }{ \partial y&nbsp;\partial x } =&nbsp;\left[ \ \ 13 \ \ \right]&nbsp; \]\[ <br>\frac{ \partial^2 f }{ \partial x^2} +&nbsp;\frac{ \partial^2 f }{ \partial y^2} =&nbsp;\left[ \ \ 14 \ \ \right] \]と計算できる。</p>

<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter size-large"><img width="1024" height="443" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-2-1024x443.gif" alt="" class="wp-image-6387" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-2-1024x443.gif 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-2-300x130.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-2-768x332.gif 768w" /></figure></div>


</div></div>


<p>★解答★</p>



<p>No.11: 4 [1点]<br>No.12: 5 [1点]<br>No.13: 13 [2点]<br>No.14: 0 [2点]</p>


<p>(i) 偏微分は、<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">微分する変数以外はすべて定数と考える</span>のがポイント！</p>


<p>\( f(x,y) \) を \( x \) について微分する場合は、\( \textcolor{red}{x} \) 以外はすべて定数となる。\[<br> \log ( \textcolor{red}{x}^2 + y^2)<br>\]※色のついていない文字はすべて定数だと思って計算すればOK</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>\frac{ \partial f }{ \partial \textcolor{red}{x}} &amp; = \frac{(\textcolor{red}{x}^2 + y^2)'}{\textcolor{red}{x}^2+y^2}<br>\\ &amp; =  \frac{2x}{x^2+y^2}<br>\end{align*}\]と計算できるため、答えは4。</p>



<div style="height:27px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>同じように \( y \) について微分する場合は、\( \textcolor{blue}{y} \) 以外はすべて定数としてみればOK。\[<br> \log ( x^2 + \textcolor{blue}{y}^2)<br>\]※色のついていない文字はすべて定数だと思って計算すればOK</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>\frac{ \partial f }{ \partial \textcolor{blue}{y}} &amp; = \frac{(x^2 + \textcolor{blue}{y}^2)'}{x^2 + \textcolor{blue}{y}^2}<br>\\ &amp;  =&nbsp; \frac{2y}{x^2+y^2}<br>\end{align*}\]と計算できるため、答えは5。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">1次偏導関数の計算</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>ある2変数関数 \( f(x,y) \) の偏導関数は、微分する係数以外を定数として考えることで、1変数関数の微分をするときと同じ感覚で求められる。</p>

<p>\[<br>\frac{ \partial f }{\partial x} \to  ( x  \ \mathrm{以外の変数を定数と考え、微分} )<br>\]\[<br>\frac{ \partial f }{\partial y} \to ( y  \ \mathrm{以外の変数を定数と考え、微分})<br>\]</p>
</div></div>


<p>(ii) 2次偏導関数は、1次の偏導関数をさらに偏微分すればOK。</p>



<p>例えば、\[<br>\frac{ \partial^2 f }{ \partial x^2}<br>\]であれば、\( \frac{ \partial f }{ \partial x } \) をさらに \( x \) で偏微分すればOK。</p>



<p>また、\[<br>\frac{ \partial^2 f }{ \textcolor{red}{\partial y&nbsp;\partial x} } <br>\]であれば、\( \frac{ \partial f }{ \partial x } \) をさらに \( y \) で偏微分すればOKです。</p>


<p>※ <span style="color: #ff0000;">赤色部分</span>に要注意！　偏微分した順に<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">右から</span>書いていきます。</p>


<p>なので、\[\begin{align*}<br>\frac{ \partial^2 f }{ \partial y&nbsp;\partial x } &amp; = \frac{ \partial }{ \partial y}  \left( \frac{ \partial f }{ \partial x}  \right)<br>\\ &amp; = \frac{ \partial }{ \partial \textcolor{blue}{y}} \left( \frac{2x}{x^2+\textcolor{blue}{y}^2} \right) <br>\\ &amp; = \frac{- 2x \cdot 2y}{(x^2 + y^2)^2}<br>\\ &amp; = \frac{ -4xy }{(x^2+y^2)^2}<br>\end{align*}\]と計算でき、答えは13。</p>



<div style="height:27px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>また、\[\begin{align*}<br>\frac{ \partial^2 f }{ \partial x^2} &amp; = \frac{ \partial }{ \partial x}  \left( \frac{ \partial f }{ \partial x}  \right)<br>\\ &amp; = \frac{ \partial }{ \partial \textcolor{red}{x}}  \left( \frac{2 \textcolor{red}{x}}{ \textcolor{red}{x}^2+y^2}  \right)<br>\\ &amp; = \frac{2 \cdot (x^2 + y^2) - 2x \cdot 2x}{ (x^2+y^2)^2 }<br>\\ &amp; = \frac{2x^2 + 2y^2 - 4x^2}{ (x^2+y^2)^2 }<br>\\ &amp; = \frac{-2x^2 + 2y^2}{ (x^2+y^2)^2 }<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\frac{ \partial^2 f }{ \partial y^2} &amp; = \frac{ \partial }{ \partial y}  \left( \frac{ \partial f }{ \partial y}  \right)<br>\\ &amp; = \frac{ \partial }{ \partial \textcolor{blue}{y}}  \left( \frac{2 \textcolor{blue}{y}}{ x^2+ \textcolor{blue}{y}^2}  \right)<br>\\ &amp; = \frac{2 \cdot (x^2 + y^2) - 2y \cdot 2y}{ (x^2+y^2)^2 }<br>\\ &amp; = \frac{2x^2 + 2y^2 - 4y^2}{ (x^2+y^2)^2 }<br>\\ &amp; = \frac{2x^2 - 2y^2}{ (x^2+y^2)^2 }<br>\end{align*}\]</p>



<p>と計算できるので、\[\begin{align*}<br>\frac{ \partial^2 f }{ \partial x^2} +&nbsp;\frac{ \partial^2 f }{ \partial y^2} &amp; = \frac{-2x^2 + 2y^2}{ (x^2+y^2)^2 } + \frac{2x^2 - 2y^2}{ (x^2+y^2)^2 }<br>\\ &amp; = 0<br>\end{align*}\]となる。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">2次偏導関数の計算</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>ある2変数関数 \( f(x,y) \) の第2次偏導関数（2階偏微分）は、1回偏微分したもの\[<br>\frac{\partial f}{\partial x}, \ \ \ \frac{\partial f}{\partial y}<br>\]を、さらにもう1回偏微分すれば求められる。</p>

<p>偏微分の適用順: \( x \) → \( x \) \[<br>\frac{ \partial^2 f }{ \partial x^2 } =  \frac{\partial }{ \partial x} \left(    \frac{\partial f}{\partial x} \right)<br>\]</p>

<p>偏微分の適用順: \( x \) → \( y \) \[<br>\frac{ \partial^2 f }{ \partial y&nbsp;\partial x } =  \frac{\partial }{ \partial y} \left(    \frac{\partial f}{\partial x} \right)<br>\]</p>

<p>偏微分の適用順: \( y \) → \( x \) \[<br>\frac{ \partial^2 f }{ \partial x&nbsp;\partial y } =  \frac{\partial }{ \partial x} \left(    \frac{\partial f}{\partial y} \right)<br>\]</p>

<p>偏微分の適用順: \( y \) → \( y \) \[<br>\frac{ \partial^2 f }{ \partial y^2 } =  \frac{\partial }{ \partial y} \left(    \frac{\partial f}{\partial y} \right)<br>\]</p>

<p>※ 期末試験で出題されるような関数は、偏微分の順序を入れ替えても答えが変わらない（\( C^2 \) 級関数）、つまり\[<br>\frac{ \partial^2 f }{ \partial y \partial x } = \frac{ \partial^2 f }{ \partial x \partial y} <br>\]なので、順番はあまり気にしなくてOK</p>
</div></div>


<p>偏微分の基本をもう1度復習したい方はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-203 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis14">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part14　偏微分（偏導関数・偏微分係数の計算方法）</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は、解析学において特に大切な要素である偏微分についてのまとめを書きました。偏微分のやり方、偏導関数・高次偏導関数・偏</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h3 class="wp-block-heading" id="1-合成関数の微分">(2) 合成関数の微分1</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\( t \) について2回微分可能な関数 \( f(t) \)、および2変数関数 \( g(x,y) = f(2x-4y) \) がある。</p>

<p>このとき、以下の式が成り立つように [&nbsp; 15&nbsp; ] ～ [&nbsp; 17&nbsp; ] にあてはまる-9以上9以下の数字を答えなさい。\[<br>\frac{\partial g}{\partial x} = \left[ \ \ 15 \ \ \right] f'(2x-4y), \ \ \ \frac{\partial g}{\partial y} = \left[ \ \ 16 \ \ \right] f'(2x-4y)<br>\]\[<br>\frac{\partial^2 g}{\partial x \partial y} + \frac{\partial^2 g}{\partial y^2} = \left[ \ \ 17 \ \ \right] \frac{\partial^2 g}{\partial x^2}<br>\]</p>
</div></div>


<p>★解答★</p>



<p>No.15: 2 [1点]<br>No.16: -4 [1点]<br>No.17: 2 [1点]</p>



<p>2変数関数 \( g(x,y) \) を1変数関数 \( f(t) \) でおいたときの偏微分公式をまずは確認しましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">合成関数の微分公式1</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>2変数関数 \( g(x,y) \) を \( t = t(x,y) \) 1変数関数 \( f(t) \) におきかえる。\[<br>g(x,y) = f(t)<br>\]</p>

<p>このとき、2階までの微分は次のように計算できる。</p>

<p>[1回微分]\[\begin{align*}<br>\frac{ \partial g}{ \partial x } &amp; = \frac{\partial t}{\partial x} \frac{ d f }{ d t} \\<br>\\ &amp; = \frac{\partial t}{\partial x} f'(t)<br>\end{align*}\]\[\begin{align*}<br>\frac{ \partial g}{ \partial x } &amp; = \frac{\partial t}{\partial x} \frac{ d f }{ d t} \\<br>\\ &amp; = \frac{ \partial t }{ \partial x} f'(t)<br>\end{align*}\] </p>

<p>[2回微分]</p>

<p>\[\begin{align*}<br>\frac{ \partial^2 g}{ \partial x^2 } &amp; = \frac{\partial t}{\partial x} \frac{\partial t}{\partial x} \frac{ d^2 f }{ d t^2} \\<br>\\ &amp; = \frac{\partial t}{\partial x} \frac{\partial t}{\partial x} f''(t)<br>\end{align*}\] </p>

<p>\[\begin{align*}<br>\frac{ \partial^2 g}{ \partial y \partial x } &amp; = \frac{ \partial^2 g}{ \partial x \partial y }<br>\\ &amp; = \frac{\partial t}{\partial x} \frac{\partial t}{\partial y} \frac{ d^2 f }{ d t^2} \\<br>\\ &amp; = \frac{\partial t}{\partial x} \frac{\partial t}{\partial y} f''(t)<br>\end{align*}\] </p>

<p>\[\begin{align*}<br>\frac{ \partial^2 g}{ \partial y^2 } &amp; = \frac{\partial t}{\partial y} \frac{\partial t}{\partial y} \frac{ d^2 f }{ d t^2} \\<br>\\ &amp; = \frac{\partial t}{\partial y} \frac{\partial t}{\partial y} f''(t)<br>\end{align*}\] </p>
</div></div>


<p>今回は、\( g(x,y) = f(2x-4y) \) とおいているので、\( t = 2x - 4y \) としたときを考えればOK。</p>



<p>ここで、\( \frac{\partial t}{ \partial x } \), \( \frac{\partial t}{ \partial y } \) はそれぞれ\[<br>\frac{\partial t}{ \partial x } = 2 , \ \ \ \frac{\partial t}{ \partial y } = - 4<br>\]と計算できる。 </p>



<p>よって、1回目の微分は\[\begin{align*}<br>\frac{\partial g}{ \partial x } &amp; = \frac{\partial t}{ \partial x } \frac{ d f }{ d t}<br>\\ &amp; = 2 f'(t)<br>\end{align*}\] </p>



<p>\[\begin{align*}<br>\frac{\partial g}{ \partial y } &amp; = \frac{\partial t}{ \partial y } \frac{ d f }{ d t}<br>\\ &amp; = -4 f'(t)<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>



<p>また、2回目の微分は\[\begin{align*}<br>\frac{\partial^2 g}{ \partial x^2 } &amp; = \frac{\partial t}{\partial x} \frac{\partial t}{\partial x} \frac{ d^2 f }{ d t^2}<br>\\ &amp; = 4 f'(t)<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\frac{\partial^2 g}{ \partial x \partial y } &amp; = \frac{\partial t}{\partial x} \frac{\partial t}{\partial y} \frac{ d^2 f }{ d t^2}<br>\\ &amp; = -8 f'(t)<br>\end{align*}\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\frac{\partial^2 g}{ \partial y^2 } &amp; = \frac{\partial t}{\partial y} \frac{\partial t}{\partial y} \frac{ d^2 f }{ d t^2}<br>\\ &amp; = 16 f'(t)<br>\end{align*}\]となるので、\[\begin{align*}<br>\frac{\partial^2 g}{\partial x \partial y} + \frac{\partial^2 g}{\partial y^2} &amp; =  -8 f'(t) + 16 f'(t)<br>\\ &amp; = 8 f'(t)<br>\\ &amp; = 2 \cdot 4 f'(t)<br>\\ &amp; = 2 \frac{\partial^2 g}{ \partial x^2 }<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="1-合成関数の微分">(3) 合成関数の微分2</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\( u, v \) について2回微分可能な2変数関数 \( g(u,v) \)、および2変数関数 \( g(x,y) = f(x+y,xy) \) がある。</p>

<p>ここで、\( u = x+2y \), \( v = xy \) とおいたとき、以下の式が成り立つように [  18  ] ～ [  19  ] に当てはまる式を解答群の中から1つ選びなさい。\[<br>\frac{\partial g}{\partial y} (x,y)  = \left[ \ \ 18 \ \ \right] \frac{\partial f}{\partial u} (x+y,xy) + \left[ \ \ 19 \ \ \right] \frac{\partial f}{\partial v} (x+y,xy)<br>\]</p>

<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter size-large"><img width="1024" height="167" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-8-1024x167.gif" alt="" class="wp-image-6296" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-8-1024x167.gif 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-8-300x49.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-8-768x125.gif 768w" /></figure></div>
</div></div>


<p>★解答★</p>



<p>No.18: 2 [1点]<br>No.19: 3 [1点]</p>



<p>2変数関数 \( g(x,y) \) を2変数関数 \( f(t) \) でおいたときの偏微分公式をまずは確認しましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">合成関数の微分公式1</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>2変数関数 \( f(x,y) \) を \( u \), \( v \) を用いて \( g(u,v) \) ににおきかえる。\[<br>g(u,v) = f(x,y)<br>\]</p>

<p>このとき、1階微分は次のように計算できる。</p>

<p>\[<br>\frac{\partial g}{ \partial x} = \frac{\partial u}{\partial x} \frac{ \partial f }{ \partial u} + \frac{\partial v}{\partial x} \frac{ \partial f }{ \partial v}<br>\]</p>

<p>\[ \frac{\partial g}{ \partial y} = \frac{\partial u}{\partial y} \frac{ \partial f }{ \partial u} + \frac{\partial v}{\partial y} \frac{ \partial f }{ \partial v}<br>\]</p>
</div></div>


<p>今回は、\( u = x+2y \), \( v = xy \) とおいているので、\[<br>\frac{du}{dy} = 2 , \ \ \ \frac{dv}{dy} = x<br>\]となる。よって、\( \frac{\partial g}{\partial y } \) の計算式は下のようになる。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\frac{ \partial g }{ \partial y } &amp; = \frac{ \partial u }{ \partial y } \frac{ \partial f }{ \partial u } + \frac{ \partial v }{ \partial y } \frac{ \partial f }{ \partial v } <br>\\ &amp; = 2 \frac{ \partial f }{ \partial u } + x \frac{ \partial f }{ \partial v }<br>\end{align*}\]となるため、マーク番号は順番に2, 3。</p>



<p>合成関数の偏微分についてさらに復習したい人はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-162 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis15">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part15　合成関数の偏微分</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は合成関数の偏微分の方法についてまとめました。1変数関数と2変数関数の場合の合成関数、2変数関数同士の場合の合成関数の偏</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h2 class="wp-block-heading" id="問題３-偏微分の応用">問題3．偏微分の応用</h2>



<h3 class="wp-block-heading" id="1-2変数マクローリン展開">(1) 2変数マクローリン展開</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>つぎの [&nbsp; 20&nbsp; ] ～ [&nbsp; 24&nbsp; ] に当てはまる数字を -9 ～ 9 の範囲でマークしなさい。（配点　 5）</p>

<p>2変数関数\[<br>f(x,y) = \frac{1}{1+x-y}<br>\]を2次の項までマクローリン展開すると、\[<br>f(x,y) = 1 +&nbsp;\left[ \ \ 20 \ \ \right] x +&nbsp;\left[ \ \ 21 \ \ \right] y +&nbsp;\left[ \ \ 22 \ \ \right] x^2 +&nbsp;\left[ \ \ 23 \ \ \right] xy +&nbsp;\left[ \ \ 24 \ \ \right] y^2<br>\]となる。</p>
</div></div>


<p>★解答★</p>



<p>[&nbsp; 20&nbsp; ]：-1（1点）<br>[&nbsp; 21&nbsp; ]：1（1点）<br>[&nbsp; 22&nbsp; ]：1（1点）<br>[&nbsp; 23&nbsp; ]：-2（1点）<br>[&nbsp; 24&nbsp; ]：1（1点）</p>



<p>2次までの2変数マクローリン展開の公式をまずは確認しましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">2変数マクローリン展開 [2次まで]</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>ある関数 \( f(x,y) \) の2次までの2変数マクローリン展開（点(0,0)におけるテイラー展開）は、下のように計算できる。\[\begin{align*}<br>f(x,y) = f(0,0) + \frac{ \partial f }{ \partial x } (0,0) x + \frac{ \partial f }{ \partial y } (0,0) y + \frac{1}{2} \left( \frac{ \partial^2 f }{ \partial x^2 } (0,0) \ x^2 + 2  \frac{ \partial^2 f }{ \partial x \partial y } (0,0) \ xy + \frac{ \partial^2 f }{ \partial y^2 } (0,0) y^2 \right)<br>\end{align*}\]</p>

<p>※ \(  \frac{ \partial^2 f }{ \partial x \partial y } \) の偏微分順序は問わない。なので、\( x \) → \( y \) の順に偏微分しても、\( y \) → \( x \) の順に偏微分してもOK。</p>
</div></div>


<p>まずは、公式に当てはめて偏微分をしていく。</p>



<p>\[<br>f(x,y) = \frac{1}{1+x-y} = (1+x-y)^{-1}<br>\]なので、\[<br>f_{x}= - (1+x-y)^{-2}, \ \ \ f_{x} (0,0) = -1 \]\[<br>f_{y}=&nbsp; (1+x-y)^{-2}, \ \ \ f_{y} (0,0) = 1&nbsp; \]\[<br>f_{xx}= 2 (1+x-y)^{-3}, \ \ \ f_{xx} (0,0) = 2 \]\[<br>f_{xy}= -2 (1+x-y)^{-3}, \ \ \ f_{xy} (0,0) = -2 \]\[<br>f_{yy}= 2 (1+x-y)^{-3}, \ \ \ f_{yy} (0,0) = 2 \]\[<br>\]となるので、\[\begin{align*}<br>f(x,y) &amp; = 1 + f_{x} (0,0) x + f_{y} (0,0) y + \frac{1}{2} \left( f_{xx}&nbsp; (0,0)&nbsp;x^2 + 2 f_{xy} (0,0) xy + f_{yy} (0,0) y^2&nbsp; \right)<br>\\ &amp; = 1 -x + y + x^2 - 2xy + y^2<br>\\ &amp; = 1 + (-1) x + 1y + 1 x^2 + (-2) xy + y^2<br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>※ スペースの関係上、偏微分を省略記法 \( f_x \) や \( f_{xx} \) などで書いています。</p>



<p>[別解]</p>



<p>\( t = - (x - y) \) とすることで、1変数関数（1年前期解析学レベル）のマクローリン展開に持ち込むことも可能。\[<br>f(t) = \frac{1}{1-t}<br>\]のマクローリン展開を求める。すると、\[<br>f(t) = 1 + t + t^2 + \cdots<br>\]となるので、\( t = -x + y \) を代入しもとに戻すと\[\begin{align*}<br>f(x,y) &amp; = 1 + (-x+y) + (-x+y)^2<br>\\ &amp; = 1 -x + y + x^2 - 2xy + y^2<br>\\ &amp; = 1 + (-1) x + 1y + 1 x^2 + (-2) xy + y^2<br>\end{align*}\]となる。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">2変数マクローリン展開 [裏技]</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>2変数 \( x \), \( y \) を \( t \) などの文字を用いて1変数にすることで、1変数関数のマクローリン展開と同じ感覚で2変数マクローリン展開を求めることができる。</p>
</div></div>


<p>2変数関数のマクローリン展開についてさらに復習したい方はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-160 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis19">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part19　2変数マクローリン展開・テイラー展開</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は2変数におけるマクローリン展開、およびテイラー展開について、例題や練習問題を踏まえながらわかりやすくまとめています</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h3 class="wp-block-heading" id="1-2変数マクローリン展開">(2) 接平面の方程式</h3>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>つぎの [&nbsp; 25&nbsp; ] ～ [&nbsp; 28&nbsp; ] に当てはまる答えを下の解答群から選びなさい（配点　 5）</p>

<p>\[<br>z = f(x,y) = \tan^{-1} \frac{y}{x}<br>\]の \( f(1,1) \) における接平面の方程式を求めたい。\[<br>f(1,1) =&nbsp;\left[ \ \ 25 \ \ \right]<br>\]なので接平面の方程式は\[<br>z =&nbsp;\left[ \ \ 26 \ \ \right] x +&nbsp;\left[ \ \ 27 \ \ \right] y +&nbsp;\left[ \ \ 25 \ \ \right] +&nbsp;\left[ \ \ 28 \ \ \right]&nbsp;<br>\]となる。</p>

<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter size-large"><img width="1024" height="443" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-3-1024x443.gif" alt="" class="wp-image-6386" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-3-1024x443.gif 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-3-300x130.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-3-768x332.gif 768w" /></figure></div>


</div></div>


<p>★解答★</p>



<p>[&nbsp; 25&nbsp; ]：17（1点）<br>[&nbsp; 26&nbsp; ]：9（2点）<br>[&nbsp; 27&nbsp; ]：3（2点）<br>[  28  ] : 0（2点）</p>



<p>接平面の方程式を確認しましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">接平面の方程式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>2変数関数 \( f(x,y) \) の点 \( (a,b) \) における接平面の公式は下のように求められる。</p>

<p>\[<br>z = \frac{\partial f}{ \partial x} (a,b) (x-a) + \frac{\partial f}{ \partial y} (a,b) (y-b) + f(a,b)<br>\]</p>

<p>[修正 2022/02/13] 接平面の公式を誤って記載していたものを修正しました。大変申し訳ありません。</p>
</div></div>


<p>\( f(1,1) \) は、1年前期の解析学の復習。\[\begin{align*}<br>f(1,1) &amp; = \tan^{-1} \frac{1}{1}<br>\\ &amp; = \tan^{-1} 1<br>\\ &amp; = \frac{\pi}{4}<br>\end{align*}\]よって、No.25の答えは17。</p>



<p>ここで、\[\begin{align*}<br>\frac{\partial f}{\partial x} &amp; = \frac{1}{1 + \left( \frac{y}{x} \right)^2 } \cdot \left( - \frac{y}{x^2} \right)<br>\\ &amp; = - \frac{1}{1 + \frac{y^2}{x^2}} \cdot \frac{y}{x^2}<br>\\ &amp; = - \frac{x^2}{x^2 + y^2} \cdot \frac{y}{x^2}<br>\\ &amp; = - \frac{y}{x^2 + y^2}<br>\end{align*}\]</p>



<p>ここで、\[\begin{align*}<br>\frac{\partial f}{\partial y} &amp; = \frac{1}{1 + \left( \frac{y}{x} \right)^2 } \cdot \left(  \frac{1}{x} \right)<br>\\ &amp; = - \frac{1}{1 + \frac{y^2}{x^2}} \cdot \frac{1}{x}<br>\\ &amp; = - \frac{x^2}{x^2 + y^2} \cdot \frac{1}{x}<br>\\ &amp; = - \frac{x}{x^2 + y^2}<br>\end{align*}\]</p>



<p>となるので、\[<br>\frac{\partial f}{\partial x} (1,1) = - \frac{1}{2}, \ \ \ \frac{\partial f}{\partial y} (1,1) = \frac{1}{2}<br>\]と計算できる。あとは公式に当てはめるだけ。\[\begin{align*}<br>z &amp; = \frac{\partial f}{\partial x} (1,1) (x-1) + \frac{\partial f}{\partial y} (1,1) (y-1) + f(1,1)<br>\\ &amp; = - \frac{1}{2} (x-1) + \frac{1}{2} (y-1) + \frac{ \pi }{ 4 }<br>\\ &amp; = - \frac{1}{2} x + \frac{1}{2} y + \frac{ \pi }{4} + 0<br>\end{align*}\]となり、No.26, No.27の答えは順番に9, 3, 0。</p>



<p>接平面についてさらに復習したい方はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-193 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis17">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part17　接平面・法線の方程式</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は、2変数関数からできる曲面の接平面、および法線の方程式の求め方についてわかりやすくまとめています。</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<p>[修正 2022/02/13] マーク番号 No.28 を問題3に追加したため、問題4以降の番号が1つずつずれています。</p>



<h2 class="wp-block-heading" id="問題３-偏微分の応用">問題4．2重積分</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>つぎの [&nbsp; 29&nbsp; ] ～ [&nbsp; 32&nbsp; ] に当てはまる選択肢として正しいものをそれぞれの解答群の中から選びなさい。（配点　10）</p>

<p>[2009年度EMaT　微分・積分問6]</p>

<p>2重積分\[<br>\iint_{D} x e^{y^{2}} \ dxdy \]\[<br>D = \{ (x,y) \mid 0 \leqq x \leqq 1, \ x^2 \leqq y \leqq 1\ \}<br>\]の値を求める。積分範囲 \( D \) を変更すると、\[<br>D = \{ (x,y) \mid 0 \leqq y \leqq 1, \&nbsp;\left[ \ \ 29 \ \ \right] &nbsp;\leqq x \leqq&nbsp;\left[ \ \ 30 \ \ \right] \ \}<br>\]となる。よって、\[\begin{align*}<br>\iint_{D} x e^{y^{2}} \ dxdy &amp; = \int^{1}_{0} \left( \int^{&nbsp;\left[ \ \ 30 \ \ \right] }_{&nbsp;\left[ \ \ 28 \ \ \right] }&nbsp;x e^{y^{2}} \ dx \right) \ dy<br>\\ &amp; = \int^{1}_{0}&nbsp;\left[ \ \ 31 \ \ \right] \ dy<br>\\ &amp; =&nbsp;\left[ \ \ 32 \ \ \right]<br>\end{align*}\]と積分を計算することができる。</p>

<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter size-large"><img width="1024" height="593" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-4-1024x593.gif" alt="" class="wp-image-6389" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-4-1024x593.gif 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-4-300x174.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-4-768x445.gif 768w" /></figure></div>


</div></div>


<p>★解答★</p>



<p>[&nbsp; 29&nbsp; ]：0（2点）<br>[&nbsp; 30&nbsp; ]：4（2点）<br>[&nbsp; 31&nbsp; ]：3（3点）<br>[&nbsp; 32&nbsp; ]：5（3点）</p>



<p>積分順序を変更する際には、ごり押しでやってもいいのですが、積分範囲を図示してみましょう。</p>



<p>今回は、\( y \) → \( x \) の積分順序を \( x \) → \( y \) に変えたいので、\( 0 \leqq y \leqq 1 \) のもとで、\( D \) と同じ領域を表す \( x \) の範囲を考えます。</p>



<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter"><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200206154914.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200206154914g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200206154914g:plain"/></figure></div>



<p>すると、\[<br>D = \{ (x,y) \mid 0 \leqq y \leqq 1, \&nbsp;0&nbsp;\leqq x \leqq \sqrt{y} \ \}<br>\]と変換できるので、No.28のマーク番号は0、No.29のマーク番号は4となる。</p>



<p>よって、\[ \begin{align*}<br>\iint_{D} x e^{y^{2}} \ dxdy &amp; = \int^{1}_{0} \left( \int^{ \sqrt{y} }_{ 0 }&nbsp;x e^{y^{2}} \ dx \right) \ dy<br>\\&nbsp;&amp; = \int^{1}_{0} \left( \int^{ \sqrt{y} }_{ 0 }&nbsp;x e^{y^{2}} \ dx \right) \ dy<br>\\&nbsp;&amp; = \int^{1}_{0} \left(&nbsp;e^{y^{2}}\int^{ \sqrt{y} }_{ 0 }&nbsp;x&nbsp; \ dx \right) \ dy<br>\\&nbsp;&amp; =&nbsp; \int^{1}_{0} \left(&nbsp;e^{y^{2}} \left[ \frac{1}{2} x^2 \right]^{ \sqrt{y} }_{ 0 } \right) \ dy&nbsp;<br>\\&nbsp;&amp; =&nbsp; \int^{1}_{0}&nbsp;e^{y^{2}} \cdot \frac{1}{2} y \ dy&nbsp;<br>\\&nbsp;&amp; =&nbsp; \int^{1}_{0} \frac{y}{2} e^{y^{2}} \ dy \ \ \ \left(&nbsp;\left[ \ \ 25 \ \ \right] \to 3 \right)<br>\\&nbsp;&amp; =&nbsp;\frac{1}{4} \int^{1}_{0}&nbsp; 2y&nbsp;e^{y^{2}} &nbsp;\ dy&nbsp;<br>\\&nbsp;&amp; =&nbsp;\frac{1}{4} \left[&nbsp;e^{ y^{2} } \right]^{1}_{0} \ dy&nbsp;<br>\\&nbsp;&amp; =&nbsp;\frac{1}{4} \left( e - 1 \right)<br>\\ &amp; = \frac{e-1}{4}&nbsp;\ \ \ \left(&nbsp;\left[ \ \ 26 \ \ \right] \to 5 \right)<br>\end{align*} \]となるため、No.30のマーク番号は 3 、No.31のマーク番号は 5 となる。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">2重積分の基礎</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap"><p>\[D = \{ (x,y) \mid 0 \leqq x \leqq 1, \ \textcolor{red}{x^2 \leqq y \leqq 1} \ \}\]のように、積分範囲にもう1つの積分変数が含まれている場合、必ず<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">積分範囲にもう1つの積分定数が含まれている方</span>から積分しなければならない。</p><p>また、積分順序を入れ替えたほうが積分が早く計算出来そうだと思った場合は、積分範囲を入れ替えることもできる。</p></div></div>


<p>2重積分の基礎についてさらに復習したい人はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-155 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis23">
                <div class="pb__thumb"><img width="300" height="147" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190920210241-1-300x147.jpg" class="is-position-overlay wp-post-image" alt="" lazysizes="1" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190920210241-1-300x147.jpg 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190920210241-1-1024x500.jpg 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190920210241-1-768x375.jpg 768w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190920210241-1.jpg 1200w" /></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part23　2重積分の基礎・積分範囲の交換</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は2重積分の基礎部分、および積分範囲の交換方法についてまとめています。2重積分とはどのようなものなのかを図などでわかり</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h2 class="wp-block-heading" id="問題３-偏微分の応用">問題5．2重積分の応用</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>つぎの [&nbsp; 33&nbsp; ] ～ [&nbsp; 35&nbsp; ] に当てはまる選択肢として正しいものをそれぞれの解答群の中から選びなさい。（配点　 8）</p>

<p>放物面 \( z = x^2 + y^2 \) のうち、2つの平面 \( z = 0 \), \( z = 1 \) にある部分の曲面積を求めたい。ここで、\( z = f(x,y) \) とすると、曲面積は\[<br>\iint_{D}&nbsp;&nbsp;\sqrt{  1 + \left( \frac{ \partial f }{ \partial x } \right)^2 +&nbsp;\left( \frac{ \partial f }{ \partial y } \right)^2 } \ dxdy \]\[<br>D = \{ (x,y) \mid x^2 + y^2 \leqq 1 \ \}<br>\]で求めることができる。</p>

<p>さらに \( x = r \cos \theta \), \( y = r \sin \theta \) とすると範囲を\[<br>D' = \{ (x,y) \mid \left[ \ \ 33 \ \ \right] \ \}<br>\]と変換することができる。よって、\[\begin{align*}<br>\iint_{D}&nbsp;&nbsp;\sqrt{  1 + \left( \frac{ \partial f }{ \partial x } \right)^2 +&nbsp;\left( \frac{ \partial f }{ \partial y } \right)^2 } \  dxdy &amp; =&nbsp;\iint_{D'}&nbsp;&nbsp;\left[ \ \ 34 \ \ \right] \ dr d \theta<br>\\ &amp; =&nbsp;\left[ \ \ 35 \ \ \right]<br>\end{align*} \]と計算できる。</p>



<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter size-large"><img width="1024" height="636" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-5-1024x636.gif" alt="" class="wp-image-6390" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-5-1024x636.gif 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-5-300x186.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki2-2-5-768x477.gif 768w" /></figure></div>
</div></div>


<p>★解答★</p>



<p>No.33 → 1 (3点)<br>No.34 → 7 (3点)<br>No.35 → 3 (3点)</p>







<p>まず、積分範囲 \( D' \) を求めるために \( D \) の積分範囲 \( x^2 + y^2 \leqq 1 \) に \( x = r \cos \theta \), \( y = r \sin \theta \) を代入する。すると、\[\begin{align*}<br>x^2 + y^2 &amp; \leqq 1 \\<br>r^2 \cos^2 \theta + r^2 \sin^2 \theta &amp; \leqq 1 \\<br>r^2 ( \cos^2 \theta + \sin^2 \theta) &amp; \leqq 1 \\<br>r^2 &amp; \leqq 1<br>\end{align*}\]となる。さらに \( r \geqq 0 \) なので \( r \) の範囲は \( 0 \leqq r \leqq 1 \) となる。</p>



<p>また、\( \theta \) の範囲はとくに制限がないため、1周分 \( 0 \leqq \theta \leqq 2 \pi \) が接気分範囲となる。よって、積分範囲 \( D' \) は\[<br>D' =&nbsp;\{ (r, \theta ) \mid 0 \leqq r \leqq 1, \ 0 \leqq \theta \leqq 2 \pi \ \}<br>\]となる。（ [&nbsp; 32&nbsp; ] の答えは 1 ）</p>



<div style="height:46px" class="wp-block-spacer"></div>



<p>次にNo.33-No.34の空欄を埋めていく。</p>







<p>まず、ヤコビアン \( J \) は\[\begin{align*}<br>J&nbsp; &amp; =&nbsp; \left| \begin{array}{ccc} \frac{\partial x}{\partial r} &amp;&nbsp;\frac{\partial x}{\partial \theta} \\ \frac{\partial y}{\partial r} &amp;&nbsp;\frac{\partial y}{\partial \theta} \end{array} \right|&nbsp;<br>\\ &amp; =&nbsp;\left| \begin{array}{ccc} \cos \theta &amp; - r \sin \theta \\ \sin \theta &amp; r \cos \theta \end{array} \right|&nbsp;<br>\\ &amp; = r \cos^2 \theta + r \sin^2 \theta<br>\\ &amp; = r ( \cos^2 \theta + \sin^2 \theta )<br>\\ &amp;= r<br>\end{align*}\]となるので、関係式\[<br>dxdy = r \ dr d \theta<br>\]が成り立つ。</p>



<p>ここで、\[<br>\frac{ \partial f }{ \partial x } = 2x , \ \ \&nbsp;\frac{ \partial f }{ \partial y } = 2y<br>\]なので、\[ \begin{align*} &amp;<br>\iint_{D} \sqrt{ 1 + \left( \frac{ \partial f }{ \partial x } \right)^2 +&nbsp;\left( \frac{ \partial f }{ \partial y } \right)^2 } \ dxdy \\ =&nbsp; &amp; \iint_{D} \sqrt{ 1 + \left( 2x \right)^2 +&nbsp;\left( 2y \right)^2 } \ dxdy<br>\\ = &amp;&nbsp; \iint_{D} \sqrt{ 1 + 4x^2 + 4y^2 } \ dxdy<br>\\ = &amp;&nbsp; \iint_{D’} r \sqrt{ 1 + 4r^2 } \ dr d \theta<br>\\ = &amp;&nbsp; \iint_{D’} r \sqrt{ 1 + 4r^2 } \ dr d \theta<br>\\ = &amp; \int^{2 \pi}_{0} 1 \ d \theta \cdot \int^{1}_{0} r \sqrt{1 + 4r^2} \ dr<br>\end{align*} \]と変形できる。（マークNo.33の答えは7）</p>



<p>あとはそれぞれの積分を計算するだけ\[ \begin{align*}<br>\int^{1}_{0} r \sqrt{ 1 + 4r^2 } \ dr &amp; = \frac{1}{8} \int^{1}_{0} 8r \sqrt{ 1 + 4r^2 } \ dr<br>\\ &amp; = \frac{1}{8} \left[ \frac{2}{3} ( 1 + 4r^2 )^{ \frac{3}{2} } \right]^{1}_{0}<br>\\ &amp; = \frac{1}{8} \cdot \frac{2}{3} \left(&nbsp; 5 \sqrt{5} - 1 \right)<br>\\ &amp; = \frac{1}{12}&nbsp;\left(&nbsp; 5 \sqrt{5} - 1 \right)<br>\end{align*} \] \[<br>\int^{2 \pi}_{0} 1 \ d \theta&nbsp; = 2 \pi<br>\]となるので、\[\begin{align*}<br>\iint_{D} \sqrt{ 1 + 4x^2 + 4y^2 } \ dxdy &amp; =&nbsp;\iint_{D'} r \sqrt{ 1 + 4r^2 } \ dr d \theta<br>\\ &amp; =&nbsp; \int^{2 \pi}_{0} 1 \ d \theta \cdot \ \int^{1}_{0} r \sqrt{ 1 + 4r^2 } \ dr<br>\\ &amp; = 2 \pi \cdot&nbsp;\frac{1}{12}&nbsp;\left(&nbsp; 5 \sqrt{5} - 1 \right)<br>\\ &amp; = \frac{1}{6}&nbsp;\left(&nbsp; 5 \sqrt{5} - 1 \right) \pi<br>\end{align*} \]となるのでNo.34の答えは 3 となる。</p>






<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">極座標変換をしたときのヤコビアン</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>ある2重積分の被積分関数 \( x \), \( y \) を \( r = \cos \theta \), \( r = \sin \theta \) と変数変換したときのヤコビアンは \( J = r \) となる。 </p>

<p>つまり、\( dxdy = r \ dr d \theta \) の関係式が成り立つ。</p>

<p>※ 試験頻出なのでぜひ覚えておいてください、導出もできますが時間短縮になります。</p>
</div></div>


<p>極座標変換 \( x = r \cos \theta \), \( y = r \sin \theta \) を用いた変数変換について復習したい人はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-153 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis25">
                <div class="pb__thumb"><img width="300" height="259" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190923105838-1-300x259.gif" class="is-position-overlay wp-post-image" alt="" lazysizes="1" /></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part25　極座標変換を用いた2重積分の求め方</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は2変数関数の変換を用いた積分のうち、とくに重要な極座標変換を用いて2重積分の値を求める方法を例題や練習問題などを踏ま</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<p>曲平面の求め方について復習したい人はこちら！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-131 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis27">
                <div class="pb__thumb"><img width="300" height="147" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20191104210553-1-300x147.gif" class="is-position-overlay wp-post-image" alt="" lazysizes="1" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20191104210553-1-300x147.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20191104210553-1-768x376.gif 768w" /></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part27　2重積分の応用（体積・曲面積の求め方）</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は2重積分を使って立体の体積や表面積を求める方法について例や図、練習問題を踏まえながらわかりやすくまとめています。</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-moshi2-1/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>3時間で復習！　1年前期解析総まとめ (積分編)</title>
		<link>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis1-test2</link>
					<comments>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis1-test2#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[ももうさ]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 26 Jul 2021 22:19:15 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[大学数学]]></category>
		<category><![CDATA[期末前総復習]]></category>
		<category><![CDATA[解析]]></category>
		<category><![CDATA[うさぎ模試]]></category>
		<category><![CDATA[ウサモシ]]></category>
		<category><![CDATA[微積分]]></category>
		<category><![CDATA[期末試験]]></category>
		<category><![CDATA[解析学]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.momoyama-usagi.com/?p=3721</guid>

					<description><![CDATA[こんにちは、ももやまです。 「1年前期の解析学の試験まであと1日しかない、あきらめよう。」って思ってる人、諦めないでください！！ 試験前日でも数3レベルの知識があれば3時間で総復習ができるように10題の練習問題を作成しま [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p>こんにちは、ももやまです。</p>



<p>「1年前期の解析学の試験まであと1日しかない、あきらめよう。」って思ってる人、諦めないでください！！</p>



<p>試験前日でも数3レベルの知識があれば3時間で総復習ができるように10題の練習問題を作成しました！</p>



<p>こちらでは、積分編の解説記事を記載しております、微分編の解説記事は下のリンクからどうぞ！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-3580 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis1-test1">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">3時間で復習！　1年前期解析学総まとめ (微分編)</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">こんにちは、ももやまです。 「1年前期の解析学の試験まであと1日しかない、あきらめよう。」って思ってる人、諦めないでください</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">練習の仕方</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<ol class="wp-block-list"><li>90分間で問題を解く。答えを回答フォームに入力する。</li><li>答えを送信後、間違った箇所を確認し、解説を見てどこで間違えたのか（理解ができていないのか）を確認する。</li><li>間違えた箇所を参考書や記事などで練習する。</li><li>時間があれば、合っている箇所も確認する。（青色と赤色の枠部分）</li><li>寝る。</li></ol>
</div></div>


<div class="wp-block-buttons is-horizontal is-content-justification-left is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-20be11b6 wp-block-buttons-is-layout-flex">
<div class="wp-block-button is-style-fill"><a class="wp-block-button__link has-white-color has-light-red-background-color has-text-color has-background" href="https://www.momoyama-usagi.com/download/3793/" target="_blank" rel="noreferrer noopener">問題ダウンロードはこちら！！</a></div>



<div class="wp-block-button is-style-fill"><a class="wp-block-button__link has-white-color has-light-blue-background-color has-text-color has-background" href="https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd1x0plxpFoAq2uavug2lajOcRFkB-kqGrKr2T2iYKLnvXVtw/viewform" target="_blank" rel="noreferrer noopener">回答フォームはこちら！！</a></div>
</div>



<p>時間がある人はじっくり、時間がない人は素早くこの記事にて1年前期の解析学の復習をしましょう！</p>



<p>それぞれの練習問題の解説では、</p>



<ul class="wp-block-list"><li>試験で必要な知識：青色の枠</li><li>試験で必要な解き方：赤色の枠</li><li>覚えておくと便利な公式: 緑色の枠</li></ul>



<p>で要点をまとめています。</p>



<p>※ 高校レベルの積分に少し不安がある人は、<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-3c-review3" data-type="URL" target="_blank" rel="noreferrer noopener">こちら</a>の記事にて復習することをおすすめします。</p>



<h2 class="wp-block-heading">問題7. ★ 不定積分</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の(1), (2)の不定積分を計算しなさい。ただし(2)は \( t = \tan \frac{x}{2} \) とおいて積分をすること。また、\( C \) を積分定数とする。（配点　10）</p>

<p>(1)\[ \begin{align*}<br>\int x^2 \log x \ dx &amp; = \frac{1}{3} x^3 \left[ \ \ 25 \ \ \right] - \frac{1}{3} \int \left[ \ \ 26 \ \ \right] \ dx<br>\\ &amp; = \frac{1}{3}  x^3 \left[ \ \ 25 \ \ \right] - \left[ \ \ 27 \ \ \right] + C<br>\end{align*} \]</p>

<p>(2) \[\begin{align*}<br>\int \frac{1}{1 + \sin x + \cos x } \ dx &amp; = \int \left[ \ \ 28 \ \ \right] \ dt<br>\\ &amp; = \left[ \ \ 29 \ \ \right] + C<br>\end{align*}\]</p>

<figure class="wp-block-image size-full"><img width="999" height="861" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-12.gif" alt="" class="wp-image-3811"/></figure>
</div></div>


<h3 class="wp-block-heading">(1) 部分積分</h3>



<p>まずは部分積分の公式を確認しましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">部分積分の公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[ \int \textcolor{deepskyblue}{f(x)}  \textcolor{magenta}{g'(x)}  dx =  \textcolor{deepskyblue}{f(x)}   \textcolor{magenta}{ g(x) } - \int  \textcolor{deepskyblue}{f'(x)}   \textcolor{magenta}{ g(x) } \ dx \]</p>

<p>※1 積分する関数を微分する関数 \(  \textcolor{deepskyblue}{ f(x) } \) と積分する関数 \( \textcolor{magenta}{ g(x) } \) に分ける<br>※2 微分する関数には、何回も微分したら消える \( x^a \) の形（多項式）や、微分すると \( \frac{1}{x} \) になる \( \log x \) が来ることが多い</p>
</div></div>


<p>\[\begin{align*}<br>\int \textcolor{magenta}{x^2} \textcolor{deepskyblue}{\log x} \ dx &amp; = \textcolor{magenta}{\frac{1}{3} x^3} \log x - \int \frac{1}{3} x^3 \cdot \textcolor{deepskyblue}{ \frac{1}{x} }<br>\\ &amp; = \frac{1}{3} x^3 \log x - \frac{1}{3} \int x^2 \ dx<br>\\ &amp; = \frac{1}{3} x^3 \log x - \frac{1}{9} x^3 + C<br>\end{align*}\]</p>



<h3 class="wp-block-heading">(2) t = tan(x/2) とおく積分</h3>



<p>\( t = \tan \frac{x}{2} \) とおくことで三角関数が含まれる積分を計算することができます。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">t = tan(x/2) とおく積分</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>三角関数のみで表された積分は、\[<br>t = \tan \frac{x}{2}<br>\]とおくことで計算ができる。このとき、\[<br>\sin x = \frac{2t}{1+t^2} , \ \ \ \cos x = \frac{1 - t^2}{1 + t^2}<br>\]\[<br>\tan x = \frac{2t}{1-t^2} , \ \ \ dx = \frac{2}{1+t^2} \ dt<br>\]となる。</p>

<p>※ この公式は暗記必須（導出過程も必ず確認すること）</p>

<p>※ 導出方法や、計算練習をもっとしたい人は<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis09" data-type="URL" target="_blank" rel="noreferrer noopener">こちら</a>からどうぞ！</p>
</div></div>


<p>よって、\[\begin{align*}<br>\int \frac{1}{1 + \sin x + \cos x} \ dx &amp; = \int \frac{1}{1 + \frac{2t}{1+t^2} + \frac{1-t^2}{1+t^2}} \cdot \frac{2}{1+t^2} \ dt<br> \\ &amp; = \frac{1}{ \frac{1+t^2 + 2t + 1-t^2}{1+t^2} } \cdot \frac{2}{1+t^2} \ dt<br>\\ &amp; = \frac{1+t^2}{2t + 2} \cdot \frac{2}{1+t^2} \ dt<br>\\ &amp; = \frac{1}{1+t} \ dt<br>\\ &amp; = \log \left| 1 + t \right| + C<br> \\ &amp; = \log \left|1 + \tan \frac{x}{2} \right| + C <br>\end{align*}\]と計算できる。</p>



<p>★ マーク解答 ★</p>



<p>No.25: 9 [2点] <br>No.26: 3 [1点] <br>No.27: 8 [2点]<br>No.28: 1 [3点]<br>No.29: 7 [2点]  </p>



<h2 class="wp-block-heading">問題8. ★ 定積分</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の(1)～(3)の定積分を計算しなさい。（配点　10）</p>

<p>(1)\[<br>\int^{3}_{\sqrt{3}} \frac{9}{x^2 + 9} \ dx = \left[ \ \ 30 \ \ \right]<br>\]</p>

<p>※ <span class="has-inline-color has-red-color">訂正 [2021/08/03]</span><br><span class="has-inline-color has-red-color">問題用紙PDFの数式が誤っておりました。申し訳ございません。</span></p>

<p>(2)\[<br>\int^{\pi}_{0} x^2 \sin x \ dx = \left[ \ \ 31 \ \ \right]<br>\]</p>

<p>(3) \[<br>\int^{1}_{0} \frac{2x+6}{2x^2 - 3x - 2} = \left[ \ \ 32 \ \ \right]<br>\]</p>

<figure class="wp-block-image size-full"><img width="995" height="717" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-9.gif" alt="" class="wp-image-3790"/></figure>
</div></div>


<h3 class="wp-block-heading">(1) 三角関数への置換積分（or 逆三角関数へ持ち込む）</h3>



<h4 class="wp-block-heading">(i) 置換積分で解く</h4>



<p>\( x = 3 \tan t \) とおく。\[<br>dx = \frac{3}{ \cos^2 t } \ dt<br>\]また、積分範囲は以下の表のようになる。</p>



<figure class="wp-block-table aligncenter"><table><thead><tr><th class="has-text-align-center">変数</th><th class="has-text-align-center">積分範囲</th></tr></thead><tbody><tr><td class="has-text-align-center">\( x \)</td><td class="has-text-align-center">\( \sqrt{3} \to 3 \)</td></tr><tr><td class="has-text-align-center">\( t \)</td><td class="has-text-align-center">\( \frac{\pi}{6} \to \frac{\pi}{4} \)</td></tr></tbody></table></figure>



<p>\[\begin{align*}<br>\int^{3}_{\sqrt{3}} \frac{9}{x^2+9} \ dx &amp; = \int^{  \frac{\pi}{4}  }_{ \frac{\pi}{6} } \frac{9}{9 + 9 \tan^2 x } \cdot \frac{3}{ \cos^2 t}  \ dt <br>\\ &amp; =  \int^{  \frac{\pi}{4}  }_{ \frac{\pi}{6} }  \frac{1}{1 + \tan^2 t } \cdot \frac{3}{ \cos^2 t}  \ dt <br> \\ &amp; =  \int^{  \frac{\pi}{4}  }_{ \frac{\pi}{6} } \cos^2 t \cdot \frac{3}{ \cos^2 t}   \ dt <br>\\ &amp; =  \int^{  \frac{\pi}{4}  }_{ \frac{\pi}{6} }  3 \ dt<br>\\ &amp; = \left[ 3t \right]^{  \frac{\pi}{4}  }_{ \frac{\pi}{6} } <br>\\ &amp; = \frac{3}{4} \pi - \frac{\pi}{2} <br>\\ &amp; = \frac{\pi}{4}<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>



<h4 class="wp-block-heading">(ii) 逆三角関数の形に持ち込む</h4>



<p>大学数学で習う逆三角関数の力を借りると、置換なしに計算をすることができます。</p>



<p>ここで、逆三角関数への積分公式を確認しておきましょう。（微分編とはちょっと違った書き方をしています。）</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">逆三角関数への積分公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[<br>\int \frac{1}{\sqrt{a^2 - x^2} } \ dx = \sin^{-1} \frac{x}{a}<br>\]\[<br> \int - \frac{1}{\sqrt{a^2 - x^2} } \ dx = \cos^{-1} \frac{x}{a}  <br>\]\[<br>\int \frac{a}{a^2 + x^2} \ dx = \tan^{-1}  \frac{x}{a} <br>\]</p>

<p>※ ただし \( a \) は定数<br>※ 積分定数は省略した</p>
</div></div>


<p>今回の場合、\[\begin{align*}<br>\ \int^{3}_{\sqrt{3}} \frac{9}{x^2+9} \ dx &amp; =  3 \int^{3}_{\sqrt{3}} \frac{3}{x^2+3^2} \ dx <br>\\ &amp; = 3 \left[ \tan^{-1} \frac{x}{3} \right]^{3}_{ \sqrt{3} }<br>\\ &amp; = 3 \left( \tan^{-1} 1 - \tan^{-1} \frac{ \sqrt{3} }{3} \right)<br>\\ &amp; = 3 \left( \frac{ \pi }{4} - \frac{ \pi }{6} \right)<br>\\ &amp; = 3 \cdot \frac{ \pi }{ 12 }<br>\\ &amp; = \frac{ \pi }{ 4}<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>



<h3 class="wp-block-heading">(2) 部分積分の省略（ブンブン積分）</h3>



<p>今回のように被積分関数が「多項式（ \( x^a \) の形）」と「三角関数や \( e^x \) の形」となっている場合は、部分積分の省略公式（ブンブン積分）が使えます。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>&amp; \int^{\pi}_{0} x^2 \sin x \ dx<br>\\ = \ &amp; \left[ x^2 ( -\cos x ) - 2x ( - \sin x ) + 2 ( \cos x ) \right]^{\pi}_{0}<br>\\ = \ &amp; \left( \pi^2 -  2 \right) - 2 <br>\\ = \ &amp; \pi^2 - 4<br>\end{align*}\]</p>



<p>部分分数分解の省略公式（ブンブン積分）の練習をもっとしたい人は<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis06" data-type="URL" target="_blank" rel="noreferrer noopener">こちら</a>でどうぞ！</p>



<h3 class="wp-block-heading">(3) 部分分数分解を用いた積分</h3>



<p>(多項式)/(多項式) の分数になっている問題については、部分分数分解を用いて以下の公式に持ち込む。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">分子が分母を微分した形の分数の積分公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[ \int \frac{ f'(x) }{ f(x) } \ dx = \log | f(x) |  + C \]</p>

<p>※ 積分定数は \( C \)</p>
</div></div>


<p>分母を\[<br>2x^2 - 3x - 2 = (2x + 1)(x - 2)<br>\]と因数分解できる。ここで、\[<br>\frac{2x+6}{2x^2 - 3x - 2} = \frac{a}{2x+1} + \frac{b}{x-2}<br>\]の形に分解することを考える。両辺を \( (2x + 1)(x - 2)  \) 倍すると、\[<br>2x + 6 = a (x-2) + b (2x+1)<br>\]となる。</p>



<ul class="wp-block-list"><li>\( x = 2 \) を代入 → \( 10 = 5b \) より、\( b = 2 \)</li><li>\( x = -1/2 \) を代入 → \( 5 = - 5a/2 \) より、\(  a = -2 \)</li></ul>



<p>つまり、\[<br> \frac{2x+6}{2x^2 - 3x - 2} = - \frac{2}{2x+1} + \frac{2}{x-2} <br>\]と部分分数分解できる。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br>\int^{1}_{0} \frac{2x+6}{2x^2 - 3x - 2} \ dx &amp; = - \int^{1}_{0} \frac{2}{2x+1} \ dx + 2 \int^{1}_{0} \frac{1}{x-2} \ dx<br>\\ &amp; = - \left[ \log (2x+1) \right]^{1}_{0} + 2 \left[ \log | x - 2 | \right]^{1}_{0} <br>\\ &amp; =  - \log 3 + 2 \log 1 - \left( \log 1 + 2 \log 2 \right)<br>\\ &amp; = - 2 \log 2 - \log 3<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>



<p>部分分数分解の積分をもっと練習したい人は<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis05" data-type="URL" target="_blank" rel="noreferrer noopener">こちら</a>から！！</p>



<p>★ マーク解答 ★</p>



<p>No.30: 4 [3点] <br>No.31: 9 [3点] <br>No.32: 18 [4点]</p>



<h2 class="wp-block-heading">問題9. ★媒介変数表示</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>つぎの媒介変数表示にて表される曲線\[<br>\left\{ \begin{array}{l} x = \cos t ( 1 + \cos t ) \\ y = \sin t ( 1 + \cos t )  \end{array} \right. \ \ \ \ \left( 0 \leqq t \leqq \pi \right)<br>\]について、(1), (2)の問いに答えなさい。</p>

<p>※ \( x = ( \cos t ) ( 1 + \cos t ) \),  \( y = ( \sin t ) ( 1 + \cos t ) \) です。\( x = \cos \left\{ t (1 + \cos t ) \right\} \) , \( y = \sin \left\{ t (1 + \cos t ) \right\} \) ではないので注意！！</p>

<p>(1) 導関数を計算しなさい。\[<br>\frac{dy}{dx} = - \frac{ \left[ \ \ 33 \ \ \right] }{ \left[ \ \ 34 \ \ \right] }<br>\]</p>

<p>(2) 曲線の長さ \( L \) を求めなさい。\[\begin{align*}<br>L &amp; = \int^{\pi}_{0} \sqrt{ \left[ \ \ 35 \ \ \right] } \ dt<br>\\ &amp; =  \int^{\pi}_{0} \sqrt{ \left[ \ \ 36 \ \ \right] }  \ dt<br>\\ &amp; = \left[ \ \ 37 \ \ \right]<br>\end{align*}\]</p>

<figure class="wp-block-image size-full"><img width="992" height="713" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-10.gif" alt="" class="wp-image-3789"/></figure>
</div></div>


<h3 class="wp-block-heading">(1) 媒介変数表示の導関数</h3>



<p>まずは媒介変数表示の導関数の計算方法を確認しておきましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">媒介変数表示の微分</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>媒介変数表示\[<br>\left\{&nbsp;\begin{array}{l} x = f(t) \\ y = g(t)&nbsp; \end{array} \right. <br>\]の微分は、\[\begin{align*}<br>\frac{dy}{dx} &amp; = \frac{  \frac{dy}{dt} }{ \frac{dx}{dt} }<br>\\ &amp; = \frac{ g'(t) }{ f'(t) }<br>\end{align*}\]で計算できる。</p>
</div></div>


<p> \( \frac{dx}{dt} \), \( \frac{dy}{dt} \) はそれぞれ\[\begin{align*}<br>\frac{dx}{dt} &amp; = - \sin t (1 + \cos t) + \cos t \cdot (- \sin t )<br>\\ &amp; = - \sin t - 2 \sin \cos t<br>\\ &amp; = - \sin t - \sin 2t<br>\end{align*}\]\[\begin{align*}<br>\frac{dy}{dt} &amp; = \cos t (1 + \cos t) + \sin t ( - \sin t )<br>\\ &amp; = \cos t + \cos^2 t - \sin^2 t<br>\\ &amp; = \cos t + \cos 2t<br>\end{align*}\]</p>



<p>となるため、導関数は\[\begin{align*}<br>\frac{dy}{dx} &amp; = \frac{ \frac{dy}{dt} }{ \frac{dx}{dt} }<br>\\ &amp; = - \frac{  \cos t + \cos 2t  }{ \sin t + \sin 2t }<br>\end{align*}\]となる。</p>



<h3 class="wp-block-heading">(2) 曲線の長さ</h3>



<p>まずは、曲線の長さの公式を確認しておきましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">曲線の長さ公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p><strong>[媒介変数表示]</strong> \[<br>\left\{&nbsp;\begin{array}{l} x = f(t) \\ y = g(t)&nbsp; \end{array} \right.  \ \ \ (  a \leqq x \leqq b )<br>\]の曲線の長さ \( L \) は以下のようになる。\[<br>L = \int^{b}_{a} \sqrt{ \left( \frac{dx}{dt} \right)^2 + \left( \frac{dy}{dt} \right)^2 } \ dt<br>\]</p>

<p><strong>[陽関数表示]</strong> </p>

<p>\[ y = f(x)  \ \ \ ( a \leqq x \leqq b ) \] の曲線の長さ \( L \) は以下のようになる。\[\begin{align*}<br>L &amp; = \int^{b}_{a} \sqrt{ 1 + \left( \frac{dy}{dx} \right)^2 } \ dx<br>\\ &amp; =  \int^{b}_{a} \sqrt{ 1 + \left( f'(x) \right)^2 }  \ dx<br>\end{align*}\]</p>
</div></div>


<p>今回は区間 \( 0 \leqq t \leqq \pi \) の媒介変数表示の曲線の長さ \( L \) を求めればOK。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>L &amp; = \int^{\pi}_{0} \sqrt{ \left( \frac{dx}{dt} \right)^2 + \left( \frac{dy}{dt} \right)^2 }  \ dt <br>\\ &amp; = \int^{\pi}_{0} \sqrt{ \left( - \sin t - \sin 2t \right)^2 + \left( \cos t + \cos 2t \right)^2 }<br>\\ &amp; = \int^{\pi}_{0} \sqrt{ (\sin^2 t + 2 \sin t \sin 2t + \sin^2 2t) + (\cos^2 t + 2 \cos t \cos 2t + \cos^2 2t ) }  \ dt <br> \\ &amp; = \int^{\pi}_{0} \sqrt{ (\sin^2 t + \cos^2 t) + (\sin^2 2t + \cos^2 2t) + 2 (\cos 2t \cos t + \sin 2t \sin t ) }   \ dt <br> \\ &amp; = \int^{\pi}_{0} \sqrt{ 2 + 2 \cos (2t-t) }  \ dt \ \ \left( \because \ \cos  \mathrm{の加法定理} \right)<br>\\ &amp; =  \int^{\pi}_{0} \sqrt{ 2(1 + \cos t) }   \ dt <br>\\ &amp; =  \int^{\pi}_{0} \sqrt{ 4 \cos^2 \frac{t}{2} }  \ dt \ \ \ \left( \because \frac{1 + \cos t}{2} = \cos^2 \frac{t}{2} \right)<br>\\ &amp; =   \int^{\pi}_{0}  2 \cos \frac{t}{2} \ dt  \ \ \ \left( \because \cos \frac{t}{2} \geqq 0 \right) <br> \\ &amp; =  \left[ 4 \sin \frac{t}{2} \right]^{\pi}_{0}<br>\\ &amp; =   4<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>



<p>★ マーク解答 ★</p>



<p>No.33: 9 [2点] <br>No.34: 0 [2点] <br>No.35: 1 [3点]<br>No.36: 3 [1点] <br>No.37: 4 [2点] </p>



<p>加法定理を逆に適用する部分\[<br>\cos ( \alpha - \beta ) = \cos \alpha \cos \beta + \sin \alpha \sin \beta<br>\]\[<br> \cos ( 2t - t ) = \cos 2t \cos t + \sin 2t \sin t <br>\]は、1回練習をしておかないと、思いつかない可能性があるので、必ず復習をしておきましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">加法定理</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[<br>\sin ( \alpha  \textcolor{blue}{+}  \beta ) = \sin \alpha \cos \beta  \textcolor{blue}{+}  \cos \alpha \sin \beta<br>\]\[<br>\sin ( \alpha  \textcolor{red}{-}  \beta ) = \sin \alpha \cos \beta  \textcolor{red}{-}  \cos \alpha \sin \beta<br>\]\[<br>\cos ( \alpha \textcolor{blue}{+} \beta ) = \cos \alpha \cos \beta  \textcolor{red}{-}  \sin \alpha \sin \beta<br>\]\[<br>\cos ( \alpha  \textcolor{red}{-}  \beta ) = \cos \alpha \cos \beta  \textcolor{blue}{+}  \sin \alpha \sin \beta<br>\]</p>

<p>※ 符号まで正確に頭にいれておくこと！</p>
</div></div>


<h2 class="wp-block-heading">問題10. 広義積分</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>つぎの(1), (2)の広義積分を計算しなさい。</p>

<p>※ 今回はマークシート式での出題ですが、必ず記述形式の答案作成に慣れておくこと！！</p>

<p>(1) \[\begin{align*}<br>\int^{1}_{0} \frac{x}{ \sqrt{1-x^2} } \ dx &amp; = \left[ \ \ 38 \ \ \right]<br>\\ &amp; = \left[ \ \ 39 \ \ \right]<br>\end{align*}\]</p>

<p>(2) \[\begin{align*}<br>\int^{\infty}_{0} \frac{1}{(1+x)^3} \ dx = \left[ \ \ 40 \ \ \right]<br>\end{align*}\]</p>

<figure class="wp-block-image size-full"><img width="997" height="540" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-11.gif" alt="" class="wp-image-3788"/></figure>
</div></div>


<h3 class="wp-block-heading">(1) ある1点で定義されていない関数の積分</h3>



<p>積分しようとしている関数は、\( x = 1 \) のとき、分母が0になってしまい定義されませんね。</p>



<p>そこで、1より少し小さい値 \( 1 - \varepsilon \) までを積分し、最後に \( \epsilon \to +0 \) と極限を近づけて計算を行います。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\int^{1}_{0} \frac{x}{ \sqrt{1 - x^2} } \ dx &amp; = \lim_{ \varepsilon \to + 0 } \int^{1 - \varepsilon}_{0} \frac{x}{ \sqrt{1 - x^2} } <br>\end{align*}\]</p>



<p>ここで、\[\begin{align*}<br>&amp;   \int^{1 - \varepsilon}_{0} \frac{x}{ \sqrt{1 - x^2} } \ dx<br>\\ &amp; \ = - \frac{1}{2}   \int^{1 - \varepsilon}_{0} \frac{2x}{ \sqrt{1 - x^2} } \ dx  <br>\\ &amp; \ =   - \frac{1}{2}  \left[ \sqrt{ 1 - x^2} \cdot 2 \right]^{1 - \varepsilon}_{0} <br>\\ &amp; \ = - \frac{1}{2} \left( 2 ( \sqrt{ (1 - (1- \varepsilon)^2 } - 1 \right)<br>\\ &amp; \ = 1 - \sqrt{ - \varepsilon^2 + 2 \varepsilon }<br>\end{align*}\]と計算できるため、\[\begin{align*}<br> \int^{1}_{0} \frac{x}{ \sqrt{1 - x^2} } \ dx &amp; = \lim_{ \varepsilon \to + 0 } \int^{1 - \varepsilon}_{0} \frac{x}{ \sqrt{1 - x^2} }  <br>\\ &amp; =  \lim_{ \varepsilon \to + 0 }   1 - \underbrace{ \sqrt{ - \varepsilon^2 + 2 \varepsilon } }_{ 0 \mathrm{に収束} } <br>\\ &amp; = 1<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>



<h3 class="wp-block-heading">(2) 範囲に無限が含まれる積分</h3>



<p>積分しようとしている関数の範囲に \( \infty \) が含まれていますね。</p>



<p>この場合、\( R \to \infty \) とおき、積分を行います。つまり、\[<br>\int^{\infty}_{0} \frac{1}{(1+x)^3} \ dx = \lim_{R \to \infty} \int^{R}_{0} \frac{1}{(1+x)^3} \ dx <br>\]を求めます。</p>



<p>ここで、\[\begin{align*}<br> \int^{R}_{0} \frac{1}{(1+x)^3} \ dx  &amp; =   \int^{R}_{0} (1+x)^{-3} \ dx  <br>\\ &amp; = \left[ - \frac{1}{2} (1+x)^{-2} \right]^{R}_{0}<br>\\ &amp; =  \left[ - \frac{1}{2(1+x)^2} \right]^{R}_{0} <br>\\ &amp; = - \frac{1}{2} \left( \frac{1}{(1+R)^2} - 1 \right)<br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>よって、\[\begin{align*}<br> \int^{\infty}_{0} \frac{1}{(1+x)^3} \ dx &amp; = \lim_{R \to \infty} \int^{R}_{0} \frac{1}{(1+x)^3} \ dx  <br>\\ &amp; =   \lim_{R \to \infty}  - \frac{1}{2} \left( \underbrace{ \frac{1}{(1+R)^2} }_{ 0 \mathrm{に収束} } - 1 \right) <br>\\ &amp; = \frac{1}{2}<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>



<p>★ マーク解答 ★</p>



<p>No.38: 3 [3点] <br>No.39: 1 [2点] <br>No.40: 5 [5点]</p>



<p>広義積分がまだ苦手だなと思った方は、下の記事にて復習をしましょう！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-208 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis11">
                <div class="pb__thumb"><img width="298" height="300" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190725075212-1-298x300.jpg" class="is-position-overlay wp-post-image" alt="" lazysizes="1" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190725075212-1-298x300.jpg 298w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190725075212-1-150x150.jpg 150w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20190725075212-1.jpg 739w" /></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかる解析　Part11　広義積分（広義積分の基本と注意点）・優関数の原理</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は定積分と極限が組み合わさった広義積分についてまとめています。普通の定積分と広義積分の違い、広義積分において気をつけ</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<h2 class="wp-block-heading">おまけ問題. 広義積分の応用</h2>



<p>うさぎ模試のPDFにはありませんが、余裕がある方はぜひチャレンジしてみてください。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の広義積分\[<br>\int^{\infty}_{0} \frac{\sin^3 x}{(1+x)^3} \ dx <br>\]は収束するか？</p>
</div></div>


<p>解答</p>


<p>今回の問題のように、</p>
<ul>
<li>普通に積分するのが難しそう</li>
<li>広義積分の収束だけを確認すればいい（具体的に何に収束するかを求めなくてよい）</li>
</ul>
<p>の場合、<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">優関数の原理を使う</span>ことを疑ってください。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">優関数の原理</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>広義積分\[<br>\int^{b}_{a} g(x) \ dx<br>\]が収束し、かつ \( g(x) \) の積分範囲で常に \( | f(x) | \leqq g(x) \) となる場合、広義積分の値を計算せずに\[<br> \int^{b}_{a} f(x) \ dx <br>\]が収束することを示すことができる。 </p>
</div></div>

<p><span>優関数の原理を使いそうだなと思ったら、まずは<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">（積分範囲内で常に）被積分関数よりも大きくなり</span>、なおかつ<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">広義積分が簡単に出せそうなもの</span>を探しましょう。</span></p>


<p>今回の場合、問題10の(2)の答え\[<br>\int^{\infty}_{0} \frac{1}{(1+x)^3} \ dx = \frac{1}{2}<br>\]を使うのが一番いいでしょう。</p>



<p>ここで、\( | \sin x | \leqq 1 \) なので当然 \( | \sin^3 x | \leqq 1 \) となり、当然\[<br>\left| \frac{ \sin^3 x }{ (1+x)^3 } \right| \leqq \frac{1}{(1+x)^3} <br>\]が成立しますよね。</p>



<p>よって\[<br> \int^{\infty}_{0} \frac{1}{(1+x)^3} \ dx<br>\]が \( \frac{1}{2} \) に収束するため、優関数の原理より、\[<br> \int^{\infty}_{0} \frac{\sin^3 x}{(1+x)^3} \ dx <br>\]も収束する。</p>



<h2 class="wp-block-heading">さいごに</h2>



<p>今回は、微分編・積分編の2つの記事で1年前期で習う解析学の総復習記事を作成いたしました。</p>



<p>1年前期大学で習う解析学は、1年生後期で習う「2変数関数の微積分」、およびその後の「複素解析」、「フーリエ変換」など様々な場面で使うこととなるので、必ず計算できるようになっておきましょう。</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis1-test2/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>3時間で復習！　1年前期解析学総まとめ (微分編)</title>
		<link>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis1-test1</link>
					<comments>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis1-test1#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[ももうさ]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 26 Jul 2021 14:06:12 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[大学数学]]></category>
		<category><![CDATA[期末前総復習]]></category>
		<category><![CDATA[解析]]></category>
		<category><![CDATA[うさぎ模試]]></category>
		<category><![CDATA[ウサモシ]]></category>
		<category><![CDATA[微積分]]></category>
		<category><![CDATA[期末試験]]></category>
		<category><![CDATA[解析学]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.momoyama-usagi.com/?p=3580</guid>

					<description><![CDATA[こんにちは、ももやまです。 「1年前期の解析学の試験まであと1日しかない、あきらめよう。」って思ってる人、諦めないでください！！ そこで、試験前日でも数3レベルの知識があれば3時間で総復習ができるように10題の練習問題を [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p>こんにちは、ももやまです。</p>



<p>「1年前期の解析学の試験まであと1日しかない、あきらめよう。」って思ってる人、諦めないでください！！</p>



<p>そこで、試験前日でも数3レベルの知識があれば3時間で総復習ができるように10題の練習問題を作成しました！</p>



<p>なお、εーδ（イプシロンデルタ）論法についての問題はここにはまとめていないため、もし必要な方はこちらの記事にて復習をお願いします。</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-39 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-epsilon-delta">
                <div class="pb__thumb"><img width="300" height="265" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200523084332-1-300x265.gif" class="is-position-overlay wp-post-image" alt="" lazysizes="1" /></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">うさぎでもわかるε-δ論法・ε-N論法</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">今回は、大学数学の「解析学」の極限の部分で登場するε-α論法（イプシロンアルファ論法）とε-N論法（イプシロンエヌ論法）の2つ</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<p>こちらは微分編の解説記事です！　</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">練習の仕方</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<ol class="wp-block-list"><li>90分間で問題を解く。答えを回答フォームに入力する。</li><li>答えを送信後、間違った箇所を確認し、解説を見てどこで間違えたのか（理解ができていないのか）を確認する。</li><li>間違えた箇所を参考書や記事などで練習する。</li><li>時間があれば、合っている箇所も確認する。（青色と赤色の枠部分）</li><li>寝る。</li></ol>
</div></div>


<div class="wp-block-buttons is-horizontal is-content-justification-left is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-20be11b6 wp-block-buttons-is-layout-flex">
<div class="wp-block-button is-style-fill"><a class="wp-block-button__link has-white-color has-light-red-background-color has-text-color has-background" href="https://www.momoyama-usagi.com/download/3793/" target="_blank" rel="noreferrer noopener">問題ダウンロードはこちら！！</a></div>



<div class="wp-block-button is-style-fill"><a class="wp-block-button__link has-white-color has-light-blue-background-color has-text-color has-background" href="https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd1x0plxpFoAq2uavug2lajOcRFkB-kqGrKr2T2iYKLnvXVtw/viewform" target="_blank" rel="noreferrer noopener">回答フォームはこちら！！</a></div>
</div>



<p>時間がある人はじっくり、時間がない人は素早くこの記事にて1年前期の解析学の復習をしましょう！</p>



<p>それぞれの練習問題の解説では、</p>



<ul class="wp-block-list"><li>試験で必要な知識：青色の枠</li><li>試験で必要な解き方：赤色の枠</li><li>覚えておくと便利な公式: 緑色の枠</li></ul>



<p>で要点をまとめています。</p>



<p> ※  高校レベルの極限計算、微分計算に不安がある人は、下の記事にて復習することを強くおすすめします。</p>



<ul class="wp-block-list"><li>高校数学レベルの極限の復習は<a rel="noreferrer noopener" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-3c-review1" data-type="URL" target="_blank">こちら</a>！</li><li>高校数学レベルの微分の復習は<a rel="noreferrer noopener" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-3c-review2" data-type="URL" target="_blank">こちら</a>！</li></ul>







<h2 class="wp-block-heading">問題1.  極限計算</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の(1)〜(4)の極限を計算し、計算結果として正しいものを対応する選択肢の中から1つ選びなさい。（配点　10）</p>

<p>(1)\[<br>\lim_{x \to 1} \frac{ \sqrt{x+3} - 2 }{ x - 1} = \left[ \ \ \ 1  \ \ \ \right]<br>\]</p>

<p>(2) \[<br>\lim_{ x \to \infty } x \left\{ \log (x+2) - \log x \right\} = \left[ \ \ \ 2 \ \ \ \right]<br>\]</p>

<p>(3) \[<br>\lim_{ x \to 0 } \frac{ \sin x - \tan x }{ x^3 } = \left[ \ \ \ 3 \ \ \ \right]<br>\]</p>

<p>(4) \[<br>\lim_{ x \to \infty} \frac{1}{x} \log \left( 2^x + 4^x \right) = \left[ \ \ \ 4 \ \ \ \right]<br>\]</p>

<figure class="wp-block-image size-full"><img width="994" height="415" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-2.gif" alt="" class="wp-image-3786"/></figure>
</div></div>


<p>極限の問題の場合、解く方法は大きく分けて3通りあります。</p>



<ul class="wp-block-list"><li>高校数学までの方法で解く</li><li>ロピタルの定理を使う</li><li>（0に収束する問題の場合は）マクローリン展開を使う</li></ul>



<p>今回は、2パターン（3パターン）両者の方法を説明していきたいと思います。</p>



<h3 class="wp-block-heading">(1) 有理化して消すパターン</h3>



<p>そのまま極限 \( x \to 1 \) を適用すると、\( 0 / 0 \) の不定形になってしまいますね。今回は(i), (ii)の2つの方法を用いて不定形を解消したいと思います。</p>



<p><strong>(i) 高校数学までの方法で解く</strong></p>



<p>シンプルにルート部分が邪魔なので、有理化してルートを消しましょう。すると、不定形が解消されます。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to 1} \frac{ \sqrt{x+3} - 2 }{ x - 1} &amp; =<br> \lim_{x \to 1} \frac{ ( \sqrt{x+3} - 2 )( \sqrt{x+3} + 2 ) }{ (x - 1)( \sqrt{x+3} + 2 )}<br>\\ &amp; = \lim_{x \to 1} \frac{ \left( \sqrt{x+3} \right)^2 - 2^2 }{ (x - 1)( \sqrt{x+3} + 2 )}<br>\\ &amp; = \lim_{x \to 1} \frac{ x + 3 - 4 }{ (x - 1)( \sqrt{x+3} + 2 )}<br>\\ &amp; = \lim_{x \to 1} \frac{ x - 1 }{ (x - 1)( \sqrt{x+3} + 2 )}<br>\\ &amp; = \lim_{x \to 1} \frac{ 1}{\sqrt{x+3} + 2 }<br>\\ &amp; = \frac{1}{4}<br>\end{align*}\]</p>



<p><strong>(ii) ロピタルの定理を使う</strong></p>



<p>ロピタルの定理を使って解くこともできます。<br>（このレベルの程度の極限はロピタルを使ってほしくはないのですが…）</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to 1} \frac{ \sqrt{x+3} - 2 }{ x - 1} &amp; = \lim_{x \to 1} \frac{ (\sqrt{x+3} - 2)' }{ (x - 1)' }<br>\\ &amp; = \lim_{x \to 1} \frac{ \frac{1}{2 \sqrt{x+3} } }{ 1}<br>\\ &amp; = \lim_{x \to 1} \frac{1}{2 \sqrt{x+3} }<br>\\ &amp; = \frac{1}{4}<br>\end{align*}\]</p>



<h3 class="wp-block-heading">(2) eの定義に関する問題</h3>



<p><strong>(i) 高校数学までの方法で解く</strong></p>



<p>\( \log \) がついているので少しわかりにくいかもしれませんが、変形をすると自然対数 \( e \) の定義式\[<br>\lim_{x \to \infty} \left( 1 + \frac{1}{x} \right)^x = e<br>\]の形に変形することができます。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{ x \to \infty } x \left\{ \log (x+2) - \log x \right\}  &amp; = \lim_{ x \to \infty } x \left\{ \log \left( \frac{x+2}{x} \right) \right\}<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty } x \log \left( 1 + \frac{2}{x} \right) <br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty } \log \left( 1 + \frac{2}{x} \right)^x<br>\\ &amp; = \lim_{ t \to \infty } \log \left( 1 + \frac{2}{2t} \right)^{2t} \ \ \left( ここで \ x \to 2t \right)<br>\\ &amp; = \lim_{ t \to \infty } \log \left\{ \left( 1 + \frac{1}{t} \right)^{t} \right\}^2<br>\\ &amp; = \log e^2<br>\\ &amp; = 2<br>\end{align*}\]途中で、\( x \to 2t \) とおいています。</p>



<p><strong>(ii) ロピタルの公式を使う</strong></p>


<p><span>一見分数の式がなくても、変形して分数の式を作ることでロピタルの形に持ち込むことができます。ただし、変形後の式が<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">ロピタルの公式の適用条件に満たしているか</span>を確認すること。</span></p>


<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{ x \to \infty } x \left\{ \log (x+2) - \log x \right\} &amp; = \lim_{ x \to \infty } \frac{\log (x+2) - \log x}{ \frac{1}{x} }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty } \frac{ \left( \log (x+2) - \log x \right)'}{ \left( \frac{1}{x} \right)' }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty }\frac{  \frac{1}{x+2} - \frac{1}{x} }{ - \frac{1}{x^2} }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty } \frac{ \left( \frac{1}{x+2} - \frac{1}{x} \right) (-x^2) }{ - \frac{1}{x^2} \cdot (-x^2) }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty } \left( \frac{x - (x+2)}{x(x+2)} \right) (-x^2)<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty } \left( \frac{-2}{x^2+2x} \right) (-x^2)<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty } \frac{2x^2}{x^2 + 2x}<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty } \frac{2}{1 + \frac{2}{x}}<br>\\ &amp; = 2<br>\end{align*}\]</p>



<h3 class="wp-block-heading">(3) 三角関数の極限</h3>



<p><strong>(i) 高校数学までの方法で解く</strong></p>



<p>三角関数が出てくる極限は、\[<br>\lim_{x \to 0} \frac{\sin x}{x} = 1<br>\]の形が出てくるように変形を行います。\[\begin{align*}<br>\lim_{ x \to 0 } \frac{ \sin x - \tan x }{ x^3 } &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ \sin x - \frac{ \sin x }{ \cos x } }{ x^3 }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ \sin x \cos x - \sin x }{ x^3 \cos x }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ \sin x (\cos x - 1) }{ x^3 \cos x }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ \sin x (\cos x - 1)(\cos x + 1) }{ x^3 \cos x (\cos x + 1) }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ \sin x (\cos^2 x - 1) }{ x^3 \cos x (\cos x + 1) }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ \sin x (- \sin^2 x) }{ x^3 \cos x (\cos x + 1) }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ - \sin^3 x }{ x^3 \cos x (\cos x + 1) }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } (-1) \cdot \underbrace{ \frac{ \sin^3 x }{ x^3 } }_{1} \cdot \underbrace{\frac{1}{\cos x (\cos x + 1)}}_{ \frac{1}{2} }<br>\\ &amp; = - \frac{1}{2}<br>\end{align*}\]</p>



<p><strong>(ii) ロピタルの定理を使う</strong></p>



<p>ロピタルの定理を使って</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{ x \to 0 } \frac{ \sin x - \tan x }{ x^3 }  &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ (\sin x - \tan x)' }{ (x^3)' }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ \cos x - \frac{1}{ \cos^2 x } }{ 3x^2 }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ \cos^3 x - 1 }{ 3x^2 \cos^2 x}<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ \cos^3 x - 1 }{ 3x^2} \times \lim_{ x \to 0 } \frac{1}{ \cos^2 x }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ ( \cos^3 x - 1 )' }{ (3x^2)'} \times 1<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ 3 \cos^2 x ( - \sin x ) }{6x}<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \underbrace{ \frac{ \sin x }{x} }_{ 1 } \cdot \underbrace{ \cos^2 x }_{ 1 } \cdot \frac{-3}{6}<br>\\ &amp; = - \frac{1}{2}<br>\end{align*}\]</p>


<p>途中の極限分配は、<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">分配した2つの極限がともに収束するときだけ</span>可能です。</p>






<p><strong>(iii) マクローリン展開を使う</strong></p>


<p>0に収束させるタイプの極限は、三角関数やルートなどに対してマクローリン展開を行うことでかなり簡単に極限を求めることができます。</p>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">極限計算で使えるマクローリン展開公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\( x \to 0 \) に収束させるタイプの極限では、以下のマクローリン展開を使うことで早く計算ができることもある。\[<br>\sin x = x - \frac{1}{6} x^3 + \frac{1}{120} x^5 + \cdots <br>\]\[<br>\cos x = 1 - \frac{1}{6} x^2 + \frac{1}{24} x^4 + \cdots<br>\]\[<br>\tan x = x + \frac{1}{3} x^3 + \frac{2}{15} x^5 + \cdots<br>\]\[<br>e^x = 1 + x + \frac{1}{2} x^2 + \frac{1}{6} x^3 + \frac{1}{24} x^4 + \cdots<br>\]</p>

<p>※ マクローリン展開を用いて極限を求める方法のより詳しい解説記事は<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-limit-urawaza1" data-type="URL" target="_blank" rel="noreferrer noopener">こちら</a>！</p>
</div></div>


<p>今回の場合、分母が \( x^3 \) なので、\( \sin x \), \( \tan x \) も以下のように3次の項までのマクローリン展開を考慮すればOKです。</p>



<p>（4次の項以降はすべて \( x \to 0 \) により、0になる）</p>



<p>\[<br>\sin x = x - \frac{1}{6} x^3 + o_1( x^4 )<br>\]\[<br>\tan x = x + \frac{1}{3} x^3 + o_2( x^4 )<br>\]</p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{ x \to 0 } \frac{ \sin x - \tan x }{ x^3 } &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ x - \frac{1}{6} x^3 + o( x^4 ) - \left( x + \frac{1}{3} x^3 + o( x^4 ) \right) }{ x^3 }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \frac{ - \frac{1}{2} x^3 + o_1(x^4) - o_2(x^4)  }{ x^3 }<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to 0 } \left(  - \frac{1}{2} + \frac{ o_1(x^4) - o_2(x^4) }{ x^3 } \right)<br>\\ &amp; = - \frac{1}{2}<br>\end{align*}\]</p>



<p>※ 途中過程が不要な場合、かなりの力を発揮するはずです！</p>



<h3 class="wp-block-heading">(4) はさみうちの原理</h3>



<p><strong>(i) 高校数学までの方法で解く</strong></p>



<p>(1)～(3)のように、有理化、\( e \) の定義、基本公式の形への持ち込みができません。そこで、今回ははさみうちの原理を使って解いてみましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">はさみうちの原理</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>十分大きい \( x \) において、\[<br>g(x) \leqq f(x) \leqq h(x)<br>\]となっており、さらに\[<br>\lim_{x \to \infty} g(x) = \lim_{x \to \infty} h(x) = \alpha <br>\]が成立するとき、\[<br>\lim_{x \to \infty} f(x) = \alpha<br>\]となる。</p>
</div></div>


<p>ここで、\( 2^x &lt; 4^x \) なので、\[<br>4^x &lt; 2^x + 4^x &lt; 2 \cdot 4^x <br>\]\[<br>\frac{1}{x} \log 4^x &lt; \frac{1}{x} \log ( 2^x + 4^x ) &lt; \frac{1}{x} \log (2 \cdot 4^x)<br>\]が成立します。</p>



<p>ここで、\[\begin{align*}<br>\lim_{ x \to \infty} \frac{1}{x} \log 4^x &amp; =  \lim_{ x \to \infty} \frac{\log 4^x}{x} <br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty} \frac{x \log 4}{x}<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty} \frac{\log 4}{1}<br>\\ &amp; = \log 4<br>\end{align*}\]\[\begin{align*}<br>\lim_{ x \to \infty} \frac{1}{x} \log ( 2\cdot 4^x ) &amp; = \lim_{ x \to \infty} \frac{\log (2 \cdot 4^x)}{x}<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty} \left( \frac{\log 2}{x} + \frac{\log 4^x}{x} \right)<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty} \left( \frac{\log 2}{x} + \frac{x \log 4}{x} \right)<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty} \left( \underbrace{ \frac{\log 2}{x} }_{ 0 } + \log 4 \right)<br>\\ &amp; = \log 4<br>\end{align*}\]となるので、はさみうちの原理により、\[\begin{align*}<br>\lim_{ x \to \infty} \frac{1}{x} \log ( 2^x + 4^x ) &amp; = \log 4<br>\\ &amp; = 2 \log 2<br>\end{align*}\]となります。</p>



<p><strong>(ii) ロピタルの定理を使う</strong></p>



<p>ロピタルの定理を使うと、はさみうちを使わずに極限計算が可能です。\[\begin{align*}<br>\lim_{ x \to \infty} \frac{1}{x} \log \left( 2^x + 4^x \right) &amp; =  \lim_{ x \to \infty} \frac{ \log ( 2^x + 4^x ) }{x}<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty} \frac{( \log(2^x + 4^x) )'}{(x)'}<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty} \frac{ \frac{\log 2 \cdot 2^x + \log 4 \cdot 4^x}{2^x + 4^x} }{1}<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty} \frac{\log 2 \cdot 2^x + \log 4 \cdot 4^x}{2^x + 4^x}<br>\\ &amp; = \lim_{ x \to \infty} \frac{\log 2 \cdot \left( \frac{2}{4} \right)^x + \log 4}{\left( \frac{2}{4} \right)^x + 1}<br>\\ &amp; = \log 4<br>\\ &amp; = 2 \log 2<br>\end{align*}\]</p>



<p>★ マーク解答 ★</p>



<p>No.01: 7 [2点] <br>No.02: 2 [2点] <br>No.03: -5 [3点]<br>No.04: 2 [2点] </p>



<p>ロピタルの定理について、ここでまとめておきましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">ロピタルの定理</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>極限\[<br>\lim_{x \to a} \frac{f(x)}{g(x)}<br>\]が \( \frac{0}{0} \) もしくは \( \frac{\infty}{\infty} \) の不定形で、かつ\[<br> \lim_{x \to a} \frac{f'(x)}{g'(x)} <br>\]が収束 or 無限大 \( \pm \infty \) になるとき、\[<br> \lim_{x \to a} \frac{f(x)}{g(x)} =  \lim_{x \to a} \frac{f'(x)}{g'(x)}  <br>\]が成立する。</p>
</div></div>


<p>ロピタルの定理がよくわからない、使える条件があやふやだという人は、<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis01" data-type="URL" target="_blank" rel="noreferrer noopener">こちら</a>の記事にて復習をしましょう！</p>



<h2 class="wp-block-heading">問題2.  逆三角関数</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の(1)〜(3)の問いに答えなさい。（配点　10）</p>

<p>(1) 次の関数 \( f(x) = 2 \cos^{-1} (2x-1) \) について、(i), (ii)にある空欄を埋めなさい。</p>

<p>(i) \( f(x) \) の定義域は [　5　] となる。<br><meta charset="utf-8">(ii) \( f(x) \) の値域は [　6　] となる。</p>

<figure class="wp-block-image size-full"><img width="1006" height="370" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-3.gif" alt="" class="wp-image-3785"/></figure>

<p>(2) 次の計算をしなさい。\[<br>\sin^{-1} \left( - \frac{ \sqrt{3} }{2} \right) + \cos^{-1} \frac{ \sqrt{2} }{2} + \tan^{-1} \frac{ \sqrt{3} }{3} = \left[ \ \ \ 7 \ \ \ \right]<br>\]</p>

<p>(3) 次の計算をしなさい。\[<br>\tan^{-1} \frac{1}{2} + \tan^{-1} \frac{1}{3} = \left[ \ \ \ 8 \ \ \ \right]<br>\]</p>

<figure class="wp-block-image size-full"><img width="994" height="467" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-4.gif" alt="" class="wp-image-3784"/></figure>
</div></div>


<h3 class="wp-block-heading">(1) 逆三角関数の定義域と値域</h3>



<p>まずは逆三角関数の定義域と値域を復習しましょう。</p>


<p><span>※ <span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">不等号に ＝ が含まれるかどうか</span>も非常に重要です。</span></p>


<figure class="wp-block-table aligncenter"><table><thead><tr><th class="has-text-align-center">関数</th><th class="has-text-align-center">定義域</th><th class="has-text-align-center">値域</th></tr></thead><tbody><tr><td class="has-text-align-center">\( y = \sin^{-1} x \)</td><td class="has-text-align-center"> \( -1 \leqq x &lt; 1 \)</td><td class="has-text-align-center">\( - \frac{\pi}{2} \leqq y \leqq \frac{\pi}{2} \)</td></tr><tr><td class="has-text-align-center"><meta charset="utf-8">\( y = \cos^{-1} x \)</td><td class="has-text-align-center">\( -1 \leqq x  &lt; 1 \)</td><td class="has-text-align-center">\( 0 \leqq y \leqq \pi \)</td></tr><tr><td class="has-text-align-center"><meta charset="utf-8">\( y = \tan^{-1} x \)</td><td class="has-text-align-center">実数全体</td><td class="has-text-align-center">\( - \frac{\pi}{2} &lt; y &lt;\frac{\pi}{2} \)</td></tr></tbody></table></figure>



<p>ちょっと難しいと思った人は、\( x = \sin y \), \( x = \cos y \), \( x = \tan y \) の取りうる \( x \), \( y \) の範囲を考えるのがおすすめです。</p>



<p>今回の場合は、\( f(x) = \cos^{-1} (2x + 1) \) ですね。</p>



<p><strong>(i) 定義域</strong></p>



<p>\( \cos^{-1} t \) の \( t \) が取りうる値の範囲は <meta charset="utf-8">\( -1 \leqq t \leqq 1 \) である。</p>



<p>この \( t \) を \( 2x-1 \) に変えると \( -1 \leqq 2x-1 \leqq 1 \) となる。よって、\[<br>-1 \leqq 2x + 1 \leqq 1 <br>\]\[<br>0 \leqq 2x \leqq 2<br>\]\[<br>0 \leqq x \leqq 1<br>\]となるため、定義域は \( 0 \leqq x \leqq 1 \) となる。（マーク番号: 1）</p>



<p><strong>(ii) 値域</strong></p>



<p>\( \cos^{-1} t \) が取りうる値の範囲は <meta charset="utf-8">\( 0 \leqq \cos^{-1} t \leqq \pi \) である。</p>



<p>今回は \( 2 \cos^{-1} t \) なので、取りうる値の範囲は \( 0 \leqq 2 \cos^{-1} t \leqq 2 \pi \) となる。</p>



<p>よって、\( f(x) = 2 \cos^{-1} (2x-1) \) が取りうる値の範囲は \( 0 \leqq f(x) \leqq 2 \pi \) となる。（マーク番号: 7）</p>



<p>★ マーク解答 ★</p>



<p>No.05: 1 [2点] <br>No.06: 8 [2点] </p>



<h3 class="wp-block-heading">(2) 逆三角関数の定義域と値域</h3>



<p>1つ1つ順番に処理をしましょう。</p>



<p>(i) [意味] \( \sin y = - \frac{ \sqrt{3} }{2} \) となるような \( y \) の値は？\[<br>\sin^{-1} \left( - \frac{ \sqrt{3} }{2} \right) = - \frac{\pi}{3}<br>\]</p>



<p>(ii) [意味] \( \cos y = \frac{ \sqrt{2} }{2} \) となるような \( y \) の値は？\[ \cos^{-1} \frac{ \sqrt{2} }{2} = \frac{\pi}{4}<br>\]</p>



<p><meta charset="utf-8"><meta charset="utf-8">(iii) [意味] \( \tan y = \frac{ \sqrt{3} }{3} \) となるような \( y \) の値は？\[ \tan^{-1} \frac{ \sqrt{3} }{3} = \frac{\pi}{6}<br>\]</p>



<p>これら3つを全部足すと、\[\begin{align*}<br>&amp; \sin^{-1} \left( - \frac{ \sqrt{3} }{2} \right) + \cos^{-1} \frac{ \sqrt{2} }{2} + \tan^{-1} \frac{ \sqrt{3} }{3}<br>\\ = \ &amp; - \frac{\pi}{3} + \frac{\pi}{4} + \frac{\pi}{6}<br>\\ = \ &amp; \frac{ -4 \pi + 3 \pi + 2 \pi }{12}<br>\\ = \ &amp; \frac{ \pi }{12}<br>\end{align*}\]となる。</p>



<h3 class="wp-block-heading">(3) tanの加法定理</h3>



<p>\[<br>\tan a = \frac{1}{2} ,  \ \ \ \tan b = \frac{1}{3}<br>\]となるような \( a \), \( b\) なんて普通の人はわかりませんよね。</p>


<p><span>このように、知らない三角関数の値が出てきたときは、<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">加法定理などを使って知っている三角関数の値に持ち込む</span>のがセオリーです。</span></p>


<p>ここで、\[<br>\tan^{-1} \frac{1}{2} = a , \ \ \ \tan^{-1} \frac{1}{3} = b<br>\]とおきます。すると、\[<br>\tan a = \frac{1}{2} , \ \ \ , \tan b = \frac{1}{3}<br>\]となりますね。</p>



<p>tanの加法定理を使うと、\[\begin{align*}<br>\tan (a+b) &amp; = \frac{\tan a + \tan b}{1 - \tan a \tan b}<br>\\ &amp; = \frac{ \frac{1}{2} + \frac{1}{3} }{ 1 - \frac{1}{2} \cdot \frac{1}{3} }<br>\\ &amp; = \frac{ \frac{5}{6} }{ \frac{5}{6} }<br>\\ &amp; = 1<br>\end{align*}\]となりますね。</p>



<p>よって、\[<br>\tan (a+b) = 1<br>\]\[<br>\tan^{-1} ( \tan (a+b) ) = \tan^{-1} 1 <br>\]\[<br>a + b = \tan^{-1} \frac{1}{2} + \tan^{-1} \frac{1}{3} = \frac{\pi}{4}<br>\]と計算することができます。</p>



<p>※ 全然解き方がわからなかったとしても、\[<br>\tan^{-1} \frac{1}{3} &lt; \tan^{-1} \frac{1}{2} &lt; \tan^{-1} \frac{ \sqrt{3} }{3}<br>\]だから、少なくとも\[<br>2  \tan^{-1} \frac{ \sqrt{3} }{3}  = \frac{ \pi }{ 3 }<br>\]よりは小さい答えだな…。と思って3択くらいまでは絞りましょう。</p>



<p>★ マーク解答 ★</p>



<p>No.07: 1 [3点] <br>No.08: 3 [3点] </p>



<p>逆三角関数の復習をしたい人は<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis02" data-type="URL" target="_blank" rel="noreferrer noopener">こちら</a>から！</p>



<p>また、念の為に tan の加法定理公式を確認しておきましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">tanの加法定理</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[<br>\tan (a \textcolor{blue}{+} b) = \frac{ \tan a \textcolor{blue}{+} \tan b }{1 \textcolor{red}{-} \tan a \tan b}<br>\]\[<br>\tan (a \textcolor{red}{-} b) = \frac{ \tan a \textcolor{red}{-} \tan b }{1 \textcolor{blue}{+} \tan a \tan b}<br>\]※ 符号に要注意！！</p>
</div></div>


<h2 class="wp-block-heading">問題3.  微分可能性</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の(1), (2)の問いに答えなさい。</p>

<p>(1) 次の(i), (ii) の関数の連続性、微分可能性について述べた文章として正しいものを選びなさい。</p>

<p>(i) 回答番号 [　9　]\[<br>f(x) = x |x|<br>\]</p>

<p>(ii) 回答番号 [　10　]\[<br>f(x) =  \left\{&nbsp;\begin{array}{l} x \sin \frac{1}{x} \ \ ( x \not = 0 ) \\ <br>0 \ \  \ \   \ \   \ \   \ \   \ \   \ \   \ \    ( x = 0 )<br>&nbsp; \end{array} \right. <br>\]</p>

<figure class="wp-block-image size-full"><img width="1015" height="288" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-5.gif" alt="" class="wp-image-3783"/></figure>

<p>(2) 次の関数\[<br>f(x) =  \left\{&nbsp;\begin{array}{l} 2x^2 - 6x + a \ \ ( x \geqq 1 ) \\ <br>bx^2  \ \  \ \   \ \   \ \   \ \   \ \   \ \   \ \      ( x &lt; 1 )   \end{array} \right.  <br>\]が \( x = 1 \) で微分可能となるような定数 \( a \), \( b \) の値を求め、その値を入力しなさい。<br>回答番号 \( a = \left[ \ \ 11 \ \ \right] \),    \( b = \left[ \ \ 12 \ \ \right] \) </p>
</div></div>


<h3 class="wp-block-heading">(1) 連続性、微分可能性の判定</h3>



<p>まずは、連続性と微分可能性の判定方法を確認しましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">関数の連続性の判定</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[<br>  \lim_{ x \to a } f(x) = f(a) <br>\]つまり\[<br>\lim_{ x \to a + 0 } f(x) = \lim_{ x \to a - 0 } f(x) = f(a)<br>\]が成立するとき、関数 \( f(x) \) は \( x = a \)で連続であるといえる。</p>
</div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">関数の微分可能性の判定</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[<br>\lim_{ x \to a }  \frac{ f(a+h) - f(a) }{h} <br>\]が存在するとき、言い換えると、それぞれの方向からの極限\[<br>\lim_{ h \to + 0 } \frac{ f(a+h) - f(a) }{h} =  \lim_{ h \to - 0 }  \frac{ f(a+h) - f(a) }{h} <br>\]が成立するとき、関数 \( f(x) \) は \( x = a \)で微分可能であるといえる。</p>
<p>なお、ある関数が \( x = a \) で微分可能である場合、<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation y">必ず \( x = a \) で連続</span>である。<br>※ 逆に<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation red">連続であるからといって微分可能であるとは限らない</span>ので注意！！</p></div></div>


<p><strong>(i) [連続性の判定]</strong></p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{ x \to +0 } x |x| &amp; = \lim_{x \to +0} x^2<br>\\ &amp; = 0<br>\end{align*}\]</p>



<p> \[\begin{align*}  \lim_{ x \to -0 } x |x| &amp; = \lim_{x \to +0} -x^2<br>\\ &amp; = 0<br>\end{align*}\] </p>



<p>より、\[<br> \lim_{ x \to +0 } x |x| =   \lim_{ x \to -0 } x |x|  = 0<br>\]を満たすので連続であるといえる。</p>



<p><strong>(i) [微分可能性の判定]</strong> </p>



<p>\[ \begin{align*}<br> \lim_{ h \to +0 } \frac{ f(0+h) - f(0) }{h} &amp; =  \lim_{ h \to +0 } \frac{ h^2 - 0 }{h}  <br>\\ &amp; =   \lim_{ h \to +0 } h<br>\\ &amp; = 0 <br>\end{align*}\]  \[ \begin{align*}<br> \lim_{ h \to -0 } \frac{ f(0+h) - f(0) }{h} &amp; =  \lim_{ h \to -0 } \frac{ -h^2 - 0 }{h}  <br>\\ &amp; =   \lim_{ h \to -0 } -h<br>\\ &amp; = 0<br>\end{align*}\]  </p>



<p><strong>(ii) 連続性の判定</strong></p>



<p>\[<br>\lim_{x \to a } f(x) = f(a)<br>\]が成立するかを確認する。</p>



<p>ここで、\[<br>0 \leqq \left| \sin \frac{1}{x} \right| \leqq 1<br>\]なので<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_3580_14('footnote_plugin_reference_3580_14_1');" onkeypress="footnote_moveToReference_3580_14('footnote_plugin_reference_3580_14_1');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_3580_14_1" class="footnote_plugin_tooltip_text">[1]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_3580_14_1" class="footnote_tooltip">意味的には、\[ -1 \leqq \sin \frac{1}{x} \leqq 1 \]と同じ。 </span></span>、\[<br>0 \leqq \left| x \sin \frac{1}{x} \right| \leqq |x| <br>\]も成立する。</p>



<p>ここで、\[<br>\lim_{x \to 0} 0 = 0 , \ \ \ \lim_{x \to 0 } |x| = 0<br>\]なので、はさみうちの原理により、\[<br>\lim_{x \to 0 } \left| x \sin \frac{1}{x} \right| = 0<br>\]となる。よって、\[<br>\lim_{x \to 0} f(x) = f(0)<br>\]となり、連続であることがわかる。</p>



<p> <strong>(ii) 微分可能性の判定</strong> </p>



<p>\[\begin{align*}<br>\lim_{h \to 0} \frac{ f(0 + h) - f(0) }{h} &amp; = \lim_{h \to 0} \frac{ h \sin \frac{1}{h} - 0 }{ h }<br>\\ &amp; = \lim_{h \to 0} \sin \frac{1}{h}<br>\end{align*}\]</p>



<p>ここで、極限\[<br> \lim_{h \to 0} \sin \frac{1}{h} <br>\]は、-1から1の範囲で振動してしまうため極限値をもたない（収束しない）。</p>



<p>よって、微分可能ではない。</p>



<p>★ マーク解答 ★</p>



<p>No.09: 0 [3点] <br>No.10: 1 [3点] </p>



<h3 class="wp-block-heading">(2) 微分可能性のちょっと応用</h3>



<p>\( x = 1 \) で微分可能であるこということは、\( x = 1 \) で連続であるということである。</p>



<p>そのため、\[<br>\lim_{x \to 1+0} (2x^2 - 6x +a) = \lim_{x \to 1-0} bx^2 <br>\]\[<br>-4 + a = b<br>\]が成立する。よって、\( b - a = -4 \) の関係式が成り立つ。</p>



<p>また、\( x = 1 \) で微分可能であるということは\[<br>\lim_{h \to +0} \frac{f(1+h) - f(1)}{h} =  \lim_{h \to -0} \frac{f(1+h) - f(1)}{h} <br>\]が成立する。</p>



<p>ここで、\[\begin{align*}<br> \lim_{h \to +0} \frac{f(1+h) - f(1)}{h} &amp; =  \lim_{h \to +0}  \frac{ 2(1+h)^2 - 6(1+h) + a - (2-6+a)}{h}<br> \\ &amp; =  \lim_{h \to +0}  \frac{ 2h^2 + 4h + 2 - 6h - 6 + a + 4 - a}{h} <br>\\ &amp; =  \lim_{h \to +0}  \frac{2h^2 - 2h}{h} <br>\\ &amp; =  \lim_{h \to +0}  \left( 2h - 2  \right)  <br>\\ &amp; = -2<br>\end{align*}\] \[\begin{align*}<br> \lim_{h \to -0} \frac{f(1+h) - f(1)}{h} &amp; =  \lim_{h \to -0}  \frac{ b(1+h)^2 - (2-6+a)}{h}<br>\\ &amp; =  \lim_{h \to -0}  \frac{bh^2 + 2hb + b - a + 4}{h} <br>\\ &amp; =  \lim_{h \to -0} \left( bh + 2b + \frac{b-a+4}{h} \right)  <br>\\ &amp; = \lim_{h \to -0} \left( bh + 2b \right) \ \ \ \ ( \because \ b - a = -4 )<br>\\ &amp; = 2b \end{align*} \]</p>



<p>となるので、\[\begin{align*}<br> \lim_{h \to +0} \frac{f(1+h) - f(1)}{h} &amp; =  \lim_{h \to -0} \frac{f(1+h) - f(1)}{h}  \\<br>-2 = 2b<br>\end{align*}\] が成立。よって、\( b = -1 \) となる。</p>



<p>さらに、\(  a -4 = b \) より、\( a = 3 \) と求められる。</p>



<p>[余談] (2)のグラフを図示してみるとこんな感じになります。図示してみると、確かに \( x = 1 \) の部分でなめらかにつながっていることがわかりますね。</p>


<p style="text-align: center;"></p>


<p>★ マーク解答 ★</p>



<p>No.11: 3 [2点] <br>No.12: -1 [2点] </p>



<h2 class="wp-block-heading">問題4.  微分法</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の(1)〜(3)の関数を微分し、導関数を求めなさい。</p>

<p>(1)\[<br>y = ( \sin x )^{ \cos x } \] \[ \frac{dy}{dx} = \left[ \ \ 13 \ \ \right] \left( \cos x \cdot \left[ \ \ 14 \ \ \right] - \sin x \cdot \left[ \ \ 15 \ \ \right]\right)<br>\]</p>

<p>(2) \[<br>y = \sin^{-1} \left( x^2 \right)<br>\]\[<br>\frac{dy}{dx} = \left[ \ \ 16 \ \ \right]<br>\]</p>

<p>(3) \[<br>y = \int^{x^2}_{1} \frac{t}{t^3 + 1} \ dt<br>\]\[<br>\frac{dy}{dx} = \left[ \ \ 17 \ \ \right]<br>\]</p>

<figure class="wp-block-image size-full"><img width="1021" height="703" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-6.gif" alt="" class="wp-image-3782"/></figure>
</div></div>


<h3 class="wp-block-heading">(1) 対数微分法・商の微分公式</h3>



<p>※ 問題4の解説では \( \frac{dy}{dx} = y' \) と表記しましょう。</p>



<p>今回のように (xの関数) の (xの関数) 乗になっている場合は、両辺に対数を取ってから微分を行う対数微分法がかなり有効です。両辺に対数を取ると、\[\begin{align*}<br>\log y &amp; = \log ( \sin x )^{ \cos x } <br>\\ \log y &amp; = \cos x \log ( \sin x )<br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>ここで、両辺を微分すると、\[\begin{align*}<br>\frac{y'}{y} &amp; = - \sin x \log ( \sin x ) + \cos x \cdot \frac{ \cos x }{ \sin x } <br>\\ &amp; = - \sin x \log ( \sin x ) + \cos x \cdot \frac{1}{ \tan x } <br>\\ &amp; = \cos x \cdot \frac{1}{ \tan x } - \sin x \log ( \sin x )<br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>最後に \( y \) を移項すると\[\begin{align*}<br>y' &amp; = y \left\{ \cos x \cdot \frac{1}{ \tan x } - \sin x \log ( \sin x ) \right\} <br>\\ &amp; = ( \sin x )^{\cos x} \left\{ \cos x \cdot \frac{1}{ \tan x } - \sin x \log ( \sin x ) \right\}<br>\end{align*}\]となるため、導関数は\[<br>\frac{dy}{dx} = ( \sin x )^{\cos x} \left\{ \cos x \cdot \frac{1}{ \tan x } - \sin x \log ( \sin x ) \right\}<br>\]となる。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">商の微分公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\( y = f(x) g(x) \) と表されている関数は、\[<br>\frac{dy}{dx} = f'(x) g(x) + f(x) g'(x) <br>\]で微分できる。</p>

<p>例えば \( x \log x \) であれば、\( f(x) = x \), \( g(x) = \log x \) として、\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} &amp; =  f'(x) g(x) + f(x) g'(x)  <br>\\ &amp; = (x)' \log x + x ( \log x )'<br>\\ &amp; = 1 \cdot \log x + x \cdot \frac{1}{x}<br>\\ &amp; = \log x + 1<br>\end{align*}\]となる。</p>
</div></div>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">対数微分法</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p> 今回のように (xの関数) の (xの関数) 乗になっている場合は、両辺に対数を取ってから微分を行う対数微分法を用いると素早く計算できる。</p>

<p>Step1. 両辺に対数を取る。例えば \( y = x^x \) であれば\[\begin{align*}<br>\log y &amp; = \log x^x<br>\\ &amp; = x \log x<br>\end{align*}\]となる。</p>

<p>両辺を \( x \) で微分する。\[\begin{align*}<br>\frac{y'}{y} &amp; = \log x + x \cdot \frac{1}{x}<br>\\ &amp; = \log x + 1<br>\end{align*}\]</p>

<p>Step3. 左辺にある \( y \) を右辺にもっていく。\[\begin{align*}<br>y' &amp; = y ( \log x + 1 )<br>\\ &amp; = x^x ( \log x + 1 )<br>\end{align*}\]</p>

<p>※ \( \frac{dy}{dx} \) を \( y' \) と表記しています。 </p>
</div></div>


<h3 class="wp-block-heading">(2) 逆三角関数の微分・合成関数の微分</h3>



<p>まずは逆三角関数の微分公式を確認しましょう。参考書とはちょっと違う公式の書き方をします。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">逆三角関数の微分公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[<br>\frac{d}{dx} \sin^{-1} ax  = \frac{a}{\sqrt{1 - a^2 x^2} }<br>\]\[<br>\frac{d}{dx} \cos^{-1} ax = - \frac{a}{ \sqrt{ 1 - a^2 x^2} }<br>\]\[<br>\frac{d}{dx} \tan^{-1} ax = \frac{a}{1 + a^2 x^2}<br>\]</p>

<p>※ ただし \( a \) は定数</p>
</div></div>


<p>ただ、今回聞かれているのは \( \sin^{-1} (x^2) \) の微分ですよね。だから、\[\begin{align*}<br>\frac{d}{dx} \sin^{-1} x^2 &amp; = \frac{1}{ \sqrt{1- (x^2)^2 } }<br>\\ &amp; =  \frac{1}{ \sqrt{1- x^4} } <br>\end{align*}\]と計算してしまうのは間違いです。</p>


<p>このように、<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation red">公式の形と全く同じではない関数を微分するときに公式をそのまま適用しようとすると、間違った結果が出てきてしまいます</span>。</p>
<p>今回のように、公式の形とは違う関数が出てきた場合は、<span  style="background-image:linear-gradient(to bottom,transparent 0%,#FFF387 0%);" class="dbp-e-marker-animation blue">合成関数の微分法</span>を用いて公式を適用できる形にもっていきます。</p>

<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">合成関数の微分</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>Step1. 自分で文字を1つおき、関数を2つに分離する。例えば \( (2x^3+1)^4 \) であれば、\[<br>u = 2x^3 + 1, \ \ \ y = u^4<br>\]の組に分離する。</p>

<p>Step2. \( u = \) の式は \( x \) で微分し、\( y = \) の式は \( u \) で微分する。つまり、\[<br>\frac{du}{dx} = 6x^2 , \ \ \ \frac{dy}{du} = 4u^3<br>\] となる。</p>

<p>Step3. 2つの微分結果を掛けて、\( u \) の式を \( x \) に戻す。\[\begin{align*}<br>\frac{dy}{dx} &amp; = \frac{dy}{du} \frac{du}{dx}<br>\\ &amp;  = 4u^3 \cdot 6x^2<br> \\ &amp;  = 4(2x^3+1)^3 \cdot 6x^2 <br>\\ &amp; = 24x^2 (2x^3+1)^3<br>\end{align*}\]</p>
</div></div>


<p>今回 \( \sin^{-1} (x^2) \) の場合は、\[<br>u = x^2, \ \ \ y = \sin^{-1} u<br>\]と分離します。</p>



<p>すると、\[<br>\frac{du}{dx} = 2x, \ \ \ \frac{dy}{du} = \frac{1}{\sqrt{1-u^2}}<br>\]となりますね。</p>



<p>よって、導関数は\[\begin{align*}<br>\frac{dy}{dx} &amp; = \frac{dy}{du} \frac{du}{dx}<br>\\ &amp; =  \frac{1}{\sqrt{1-u^2}}  \cdot 2x<br>\\ &amp; = \frac{2x}{\sqrt{1-(x^2)^2}}<br>\\ &amp; = \frac{2x}{\sqrt{1-x^4}}<br>\end{align*}\]となる。</p>



<h3 class="wp-block-heading">(3) 定積分関数の微分</h3>



<p>\[<br>\int \frac{t}{t^3 + 1} \ dt<br>\]を計算するのはかなりしんどいですね。</p>



<p>そこで、定積分で表された関数をそのまま微分する公式を使います。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">定積分関数の微分</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[<br>\frac{d}{dx} \int^{f(x)}_{a} h(x)  = f'(x) h ( f(x) )<br>\]\[<br>\frac{d}{dx}  \int^{f(x)}_{g(x)} h(x)  = f'(x) h ( f(x) )  - g'(x) h( g(x) )<br>\]</p>

<p>※1 \( a \) は定数<br>※2 できれば合成関数の微分公式で導出できるようになっておくとベターです。</p>
</div></div>


<p>よって、\[\begin{align*}<br>\frac{dy}{dx} &amp; = <br> \frac{d}{dx} \int^{x^2}_{0} \frac{t}{t^3+1} \ dt<br>\\ &amp; =  (x^2)' \frac{x^2}{(x^2)^3+1}<br> \\ &amp; =  2x \cdot \frac{x^2}{x^6+1}<br> \\ &amp; = \frac{2x^3}{x^6+1}<br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>※被積分関数の積分範囲にある 1 に惑わされないように！！ </p>



<p>★ マーク解答 ★</p>



<p>No.13: 8 [1点] <br>No.14: 5 [1点] <br>No.15: 6 [1点] <br>No.16: 2 [3点]  <br>No.17: 3 [4点]</p>



<h2 class="wp-block-heading">問題5.  マクローリン展開</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の関数\[<br>f(x) = (1-x) e^{2x}<br>\]をマクローリン展開する。すると、\[<br>f(x) = 1 + x + \left[ \ \ 18 \ \ \right] x^2 +  \left[ \ \ 19 \ \ \right] x^3 + \cdots<br>\]となる。</p>

<p><mark style="background-color:rgba(0, 0, 0, 0)" class="has-inline-color has-red-color"><strong>[修正] 2021/08/07</strong><br>問題PDFの \( f(x) \) の式が \( x \) ではなく \( 2x \) になっていました。申し訳ございません。</mark><br>※ 8/7の13時以降に問題PDFをダウンロードした方は、正しい式になっております。</p>

<figure class="wp-block-image size-full"><img width="1015" height="608" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-7.gif" alt="" class="wp-image-3792"/></figure>
</div></div>


<h3 class="wp-block-heading">[その1] ごり押しの計算</h3>



<p>まずはマクローリン展開の公式を確認しましょう。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">マクローリン展開公式</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>\[<br>f(x) = f(0) + \frac{f'(0)}{1!} x  + \frac{f''(0)}{2!} x^2 +  \frac{f'''(0)}{3!} x^3 + \cdots   <br>\]</p>

<p>※ マクローリン展開の練習をもっとしたい人 or 理解があやふやな人は<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis04" data-type="URL" target="_blank" rel="noreferrer noopener">こちら</a>の記事にて確認をどうぞ！</p>
</div></div>


<p><strong>(i) 1回微分</strong>\[\begin{align*}<br>f'(x) &amp; = - e^{2x} + (1-x) \cdot 2e^{2x}<br>\\ &amp; = (-2x+1) e^{2x}<br>\end{align*}\]</p>



<p>（実際に \( x = 0 \) を代入すると \( f'(0) = 1 \) となり、マクローリン展開の \( x \) の項が問題文の通りであることが検算できる。）</p>



<p>(ii) 2回微分\[\begin{align*}<br>f''(x) &amp; = -2 e^{2x} + (-2x+1) \cdot 2e^{2x}<br>\\ &amp; = -4x e^{2x}<br>\end{align*}\]</p>



<p>ここに \( x = 0 \) を代入すると、\( f''(0) = 0 \) となる。</p>



<p>(iii) 3回微分\[\begin{align*}<br>f'''(x) &amp; = -4 e^{2x} + (-4x) \cdot 2e^{2x}<br>\\ &amp; = (-8x-4) e^{2x}<br>\end{align*}\]</p>



<p>ここに \( x = 0 \) を代入すると、\( f'''(0) = -4 \) となる。</p>



<p>よって、マクローリン展開は\[\begin{align*}<br>f(x) &amp; = 1 + x + \frac{f''(0)}{2!} x^2 + \frac{f'''(0)}{3!} x^3 + \cdots<br>\\ &amp; = 1 + x + 0 x^2 + \left( - \frac{2}{3} \right) x^3 + \cdots<br>\end{align*}\]と計算できる。</p>







<h3 class="wp-block-heading">[その2] 工夫して計算してみる</h3>



<p>マクローリン展開は工夫して計算することで、計算量を大きく減らすことができます。</p>



<p>例えば、\( e^{2x} \) のマクローリン展開は、\( e^x \) のマクローリン展開\[<br>e^{x} = 1 + x + \frac{1}{2!} x^2 + \frac{1}{3!} x^3 + \cdots<br>\]の \( x \) を \( 2x \) に変えることで\[\begin{align*}<br>e^{2x} &amp; = 1 + 2x + \frac{1}{2} (2x)^2 + \frac{1}{6} (2x)^3<br>\\ &amp; = 1 + 2x + 2x^2 + \frac{4}{3} x^3 + \cdots<br>\end{align*}\]と求めることができます。</p>



<p>さらに、\( (1-x)e^{2x} \) のマクローリン展開は、\( e^{2x} \) のマクローリン展開の結果に \( (1-x) \) を掛けることで求めることができます。\[\begin{align*}<br>(1-x) e^{2x} &amp; = (1-x) \left(  1 + 2x + 2x^2 + \frac{4}{3} x^3 + \cdots  \right)<br>\\ &amp; =  \left(  1 + 2x + 2x^2 + \frac{4}{3} x^3 + \cdots  \right)  -  x \left(  1 + 2x + 2x^2 + \frac{4}{3} x^3 + \cdots  \right) <br>\\ &amp; = 1 + (2-1)x + (2-2)x^2 + \left( \frac{4}{3} - 2 \right) x^3 + \cdots<br>\\ &amp; = 1 + x -  \frac{2}{3} x^3 + \cdots<br>\end{align*}\]</p>



<p>下に工夫して計算するために必要な道具（基本マクローリン展開公式一覧）を用意したので、もしよかったら参考にしてください。</p>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-inner is-design-inline is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">基本マクローリン展開公式一覧</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>頭に入れておくと、マクローリン展開の導出に役立つかもしれません。\[<br>e^x = 1 + x + \frac{1}{2} x^2 + \frac{1}{6} x^3 + \frac{1}{24} x^4 + \cdots<br>\]\[<br>\sin x = x - \frac{1}{6} x^3 + \frac{1}{120} x^5 + \cdots <br>\]\[<br>\cos x = 1 - \frac{1}{6} x^2 + \frac{1}{24} x^4 + \cdots<br>\]\[<br>\tan x = x + \frac{1}{3} x^3 + \frac{2}{15} x^5 + \cdots<br>\]\[<br>\frac{1}{1-x} = 1 + x + x^2 + x^3 + \cdots<br>\]\[<br>\frac{1}{1+x} = 1 - x + x^2 - x^3 + \cdots<br>\]\[<br>\log (1+x) = x - \frac{1}{2} x^2 + \frac{1}{3} x^3 - \frac{1}{4} x^4 + \cdots<br>\]\[<br>\tan^{-1} x = x - \frac{1}{3} x^3 + \frac{1}{5} x^5 + \cdots<br>\]</p>
</div></div>


<p>★ マーク解答 ★</p>



<p>No.18: 0 [5点] <br>No.19: -7 [5点] </p>



<h2 class="wp-block-heading">問題6.  関数のグラフ</h2>


<div class='wp-block-dbp-frame l-frame-float is-design-onframe is-frame-style-default dbp-frame has-bgcolor'><div class="dbp-frame-title">問題</div><div class="dbp-frame-content has-content-gap">
<p>次の関数\[<br>f(x) = \frac{x^3}{x^2-1}<br>\]のグラフを考える。次の(1)～(5)の問いに答えなさい。</p>

<p>(1) グラフの概形について述べたものとして正しいものを1つ選びなさい。</p>

<ol class="wp-block-list"><li>\( f(x) \) は区間 \( -1 &lt; x &lt; 1 \) において単調増加となっている。</li><li>\( f(x) \) は区間 \( -1 &lt; x &lt; 1 \) において単調減少となっている。</li><li>\( f(x) \) は区間 \( -1 &lt; x &lt; 1 \) において単調増加でも単調減少でもない。</li></ol>

<p>(2) 極値について述べたものとして正しいものを1つ選びなさい。</p>

<ol class="wp-block-list"><li>\( x = -3 \) で極大値を取る。</li><li>\( x = - \sqrt{3} \) で極大値を取る。</li><li>\( x = 0 \) で極大値を取る。</li><li>\( x = \sqrt{3} \) で極大値を取る。</li><li>\( x = 3 \) で極大値を取る。</li></ol>

<p>(3) 変曲点について述べたものとして正しいものを1つ選びなさい。</p>

<ol class="wp-block-list"><li>点 \( \left( -3, f(-3) \right) \) は変曲点である。</li><li>点 \( \left( -\sqrt{3}, f(-\sqrt{3}) \right) \) は変曲点である。</li><li>点 \( \left( 0, f(0) \right) \) は変曲点である。</li><li>点 \( \left( \sqrt{3}, f( \sqrt{3}) \right) \) は変曲点である。</li><li>点 \( \left(3, f(3) \right) \) は変曲点である。</li></ol>

<p>(4) 漸近線について述べたものとして<strong>誤っているもの</strong>を1つ選びなさい。</p>

<ol class="wp-block-list"><li>\( x = 1 \) は漸近線である。</li><li>\( x = -1 \) は漸近線である。</li><li>\( y = x \) は漸近線である。</li><li>\( y = -x \) は漸近線である。</li></ol>

<p>(5) グラフの凹凸について述べたものとして正しいものはどちらか。</p>

<ol class="wp-block-list"><li>区間 \( -3 &lt; x &lt; - \sqrt{3} \) において上に凸である。</li><li>区間 \( \sqrt{3} &lt; x &lt; 3 \) において上に凸である。</li></ol>
</div></div>


<h3 class="wp-block-heading">Step1: グラフの漸近線</h3>



<p>まずは微分をしなくても確認できる(4)漸近線について確認しましょう。</p>



<p>与えられた関数\[<br>f(x) = \frac{x^3}{x^2 - 1}<br>\]は、\( x^2 - 1 = 0 \)、つまり \( x = \pm 1 \) で定義されませんね。そのため、\( x = 1 \), \( x = -1 \) は漸近線となります。</p>



<p>また、約分すると、\[<br>f(x) = x + \frac{x}{x^2 - 1}<br>\]と変形ができます。つまり、\[<br>f(x) - x = \frac{x}{x^2 - 1}<br>\]となり、さらに\[\begin{align*}<br>\lim_{x \to \infty} \left( f(x) - x \right) &amp; =  \lim_{x \to \infty}  \frac{x}{x^2 - 1}<br>\\ &amp; = 0<br>\end{align*}\]となるため、\( y - x = 0 \), つまり \( y = x \) でも漸近線を持つことがわかりますね。</p>



<p>よって、残った \( y = -x \) は漸近線ではないため、答えは4。</p>



<h3 class="wp-block-heading">Step2: 極値とグラフの増減</h3>



<p>次に \( f'(x) \) を求めて極値、およびグラフの増減を見ていきましょう。\[\begin{align*}<br>f'(x) &amp; = \frac{3x^2 \cdot (x^2-1) - x^3 \cdot 2x}{(x^2 - 1)^2}<br>\\ &amp; = \frac{3x^4 - 3x^2 - 2x^4}{(x^2 - 1)^2}<br>\\ &amp; = \frac{x^4 - 3x^2}{(x^2 - 1)^2}<br>\\ &amp; = \frac{x^2(x^2-3)}{(x^2 - 1)^2}<br> \\ &amp; = \frac{x^2(x+\sqrt{3})(x - \sqrt{3})}{(x^2 - 1)^2} <br>\end{align*}\]となる。</p>



<p>ここで、\( f'(x) = 0 \) となる \( x \) は、\[<br>x^2 (x + \sqrt{3} )(x - \sqrt{3} ) = 0<br>\]より、\( x = 0 \), \( x = \sqrt{3} \), \( x = - \sqrt{3} \) となり、極大値（or 極小値）の候補となる。</p>



<p>また、分母 \( (x^2 - 1)^2 \) は、\( x \not = 1 \) で常に正なため、極値や増減を考える際には\[<br>x^2 (x + \sqrt{3} ) ( x - \sqrt{3} ) <br>\]で判断ができる。</p>



<h4 class="wp-block-heading">(i) -1 &lt; x &lt; 1 の増減</h4>



<p>\( x^2 \) は必ず \( x^2 \geqq 0 \) となるため、\( -1 &lt; x &lt; 1 \) の増減を見るためには \( x^2 - 3 \) の値の変化を見ればよい。</p>



<p>すると、\( -1 &lt; x &lt; 1 \) では常に \( x^2 - 3 &lt; 0 \) となるため、\( -1 &lt; x &lt; 1 \) の範囲内では\[<br>x^2 (x^2 - 3) \leqq 0<br>\]となり、常に単調減少をすることがわかる<span class="footnote_referrer"><a tabindex="0" onclick="footnote_moveToReference_3580_14('footnote_plugin_reference_3580_14_2');" onkeypress="footnote_moveToReference_3580_14('footnote_plugin_reference_3580_14_2');" ><sup id="footnote_plugin_tooltip_3580_14_2" class="footnote_plugin_tooltip_text">[2]</sup></a><span id="footnote_plugin_tooltip_text_3580_14_2" class="footnote_tooltip">※ \( x = 0 \) のときは \( f'(x) = 0 \) になるため、\( &lt; \) ではなく \( \leqq \) になる点に注意。なお、\( f'(x) = 0 \)&nbsp;&#x2026; <span class="footnote_tooltip_continue"  onclick="footnote_moveToReference_3580_14('footnote_plugin_reference_3580_14_2');">Continue reading</span></span></span>。よって答えは2。</p>



<h4 class="wp-block-heading">(ii) 極大値の判定</h4>



<p>極値の候補 \( x = 0 , \pm \sqrt{3} \) のうち、極大値となる \( x \) がどれかを確認しましょう。</p>



<p>まず、(i) より \( x = 0 \) の前後はともに \( f'(x) &lt; 0 \) となっているため、極大値でも極小値でもありませんね。</p>



<p>つぎに、\( x = \sqrt{3} \) ですが、このとき、\[<br>(x + \sqrt{3})(x - \sqrt{3} )<br>\]は \( x = \sqrt{3} \) より少し小さい値では \( f'(x) &lt; 0 \), 少し大きい値では \( f'(x) &gt; 0 \) となっていることがわかるため、極小値であることがわかりますね。</p>



<p>また、\( x = - \sqrt{3} \) の場合、\( x = - \sqrt{3} \) より少し小さい値で \( f'(x) &gt; 0 \), 少し大きい値で \( f'(x) &lt; 0 \) となっているため、極大値であることがわかりますね。</p>



<p>よって \( x = - \sqrt{3} \) のときに極大値をとりますね</p>



<h3 class="wp-block-heading">Step3: 変曲点と凹凸の判定</h3>



<p>次に \( f''(x) \) を計算することで変曲点とグラフの凹凸を計算します。</p>



<h4 class="wp-block-heading">(i) 変曲点の確認</h4>



<p>計算するときは\[<br>f'(x) = \frac{x^4 - 3x^2}{(x^2 - 1)^2} <br>\]を使って計算すると計算しやすいでしょう。</p>



<p>\[\begin{align*}<br>f''(x) &amp; = \frac{(4x^3 - 6x)(x^2-1)^2 - (x^4 - 3x^2) \cdot 2x(x^2-1)}{(x^2-1)^4}<br>\\ &amp; =  \frac{(4x^3 - 6x)(x^2-1) - (x^4 - 3x^2) \cdot 2x \cdot 2}{(x^2-1)^3} <br> \\ &amp; =  \frac{4x^5 - 4x^3 - 6x^3 + 6x - 4x^5 + 12x^3}{(x^2-1)^3}  <br>  \\ &amp; =  \frac{2x^3 + 6x}{(x^2-1)^3}   <br>   \\ &amp; =  \frac{2x(x^2+3)}{(x^2-1)^3}   <br>\end{align*}\]</p>



<p>ここで、\( f''(x) = 0 \) となる \( x \) は\[<br>2x(x^2 + 3 ) = 0<br>\]を計算すればOK。（ただし \( x \not = 1 \)）</p>



<p>すると、\( x = 0 \) だけなのでこの点が変曲点。</p>



<h4 class="wp-block-heading">(ii) グラフの凹凸</h4>



<p>ここで分母、および \( x^2 + 3 \) は常に正なので、</p>



<ul class="wp-block-list"><li>\( 2x &gt; 0 \) つまり \( x &gt; 0 \) のとき、\( f''(x) &gt; 0 \)（下に凸）</li><li>\( 2x &lt; 0 \) つまり \( x &lt; 0 \) のとき、\( f''(x) &lt; 0 \)（上に凸）</li></ul>



<p>となる。</p>



<p>よって、選択肢の中で上に凸な区間は \( -3 &lt; x &lt; - \sqrt{3} \) である。</p>



<h3 class="wp-block-heading">[参考] 増減表とグラフの概形</h3>



<p>最後に増減表とグラフの概形を記しておきましょう。</p>



<p><strong>(i) 増減表</strong></p>



<figure class="wp-block-image size-large"><img width="1024" height="355" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-1-1024x355.gif" alt="" class="wp-image-3787" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-1-1024x355.gif 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-1-300x104.gif 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/usamoshi-kaiseki1-1-768x267.gif 768w" /></figure>



<p><strong>(ii) グラフ</strong></p>





<p>★ マーク解答 ★</p>



<p>No.20: 2 [2点] <br>No.21: 2 [2点] <br>No.22: 3 [2点] <br>No.23: 4 [2点]  <br>No.24: 1 [2点]</p>



<h2 class="wp-block-heading">さいごに</h2>



<p>今回は記事で1年前期で習う解析学の微分編の総復習でした。</p>



<p>続きの積分編もぜひご覧ください！</p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-3721 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis1-test2">
                <div class="pb__thumb is-blank-thumb"></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">3時間で復習！　1年前期解析総まとめ (積分編)</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">こんにちは、ももやまです。 「1年前期の解析学の試験まであと1日しかない、あきらめよう。」って思ってる人、諦めないでください</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>
<div class="speaker-mute footnotes_reference_container"> <div class="footnote_container_prepare"><p><span tabindex="0" class="footnote_reference_container_label pointer">注釈</span><span tabindex="0" class="footnote_reference_container_collapse_button" style="display: none;">[<a id="footnote_reference_container_collapse_button_3580_14">+</a>]</span></p></div> <div id="footnote_references_container_3580_14"><table class="footnotes_table footnote-reference-container"><caption class="accessibility">注釈</caption> <tbody> 

<tr class="footnotes_plugin_reference_row"> <th scope="row" class="footnote_plugin_index_combi pointer"  onclick="footnote_moveToAnchor_3580_14('footnote_plugin_tooltip_3580_14_1');"><a id="footnote_plugin_reference_3580_14_1" class="footnote_backlink"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>1</a></th> <td class="footnote_plugin_text">意味的には、\[ -1 \leqq \sin \frac{1}{x} \leqq 1 \]と同じ。 </td></tr>

<tr class="footnotes_plugin_reference_row"> <th scope="row" class="footnote_plugin_index_combi pointer"  onclick="footnote_moveToAnchor_3580_14('footnote_plugin_tooltip_3580_14_2');"><a id="footnote_plugin_reference_3580_14_2" class="footnote_backlink"><span class="footnote_index_arrow">&#8593;</span>2</a></th> <td class="footnote_plugin_text">※ \( x = 0 \) のときは \( f'(x) = 0 \) になるため、\( &lt; \) ではなく \( \leqq \) になる点に注意。なお、\( f'(x) = 0 \) となる範囲があるからと言って、「単調増加も単調減少もしてない」と考え間違えないようにしましょう。</td></tr>

 </tbody> </table> </div></div>]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis1-test1/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>うさぎでもわかる解析　Part28　3重積分</title>
		<link>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis28</link>
					<comments>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis28#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[ももうさ]]></dc:creator>
		<pubDate>Sat, 02 Jan 2021 14:56:39 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[まとめシリーズ]]></category>
		<category><![CDATA[大学数学]]></category>
		<category><![CDATA[数学]]></category>
		<category><![CDATA[解析]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis28</guid>

					<description><![CDATA[今回は、解析学の中でも少し難易度が高い3重積分を、基礎からわかりやすく説明しています。また、3重積分の変数変換である球面変換、円柱変換を伴う場合についても解説しています。
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>こんにちは、ももやまです。</p>
<p>今回は、解析学のなかでも少し難易度が高めな3重積分について、計算方法を中心にうさぎでもわかるように基礎から説明していきます！</p>
<p><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20210102225416.gif" alt="f:id:momoyama1192:20210102225416g:plain" title="" class="hatena-fotolife" itemprop="image" width="6"></p>
<h2 class="wp-block-heading">１．2重積分の復習</h2>
<p>3重積分の説明の前に、2重積分について軽く復習しておきましょう。</p>
<p>2重積分では、下のように \( x \) と \( y \) の2変数による積分で、積分領域 \( D \) は平面（2次元）になっているのでしたね。\[<br>
\iint_D f(x,y) dxdy<br>
\]</p>
<p>このような2重積分を解く際には、積分領域 \( D \) を\[<br>
D = \{ (x,y) \mid a \leqq x \leqq b, \ c \leqq y \leqq d \ \}<br>
\]と \( x \) 軸による積分、\( y \) 軸による積分の2つに分解し、\[<br>
\iint_D f(x,y) dxdy = \int^d_c \left( \int^b_a f(x,y) \ dx \right)  \ dy<br>
\]もしくは\[<br>
\iint_D f(x,y) dxdy = \int^b_a \left( \int^d_c f(x,y) \ dy \right) \ dx<br>
\]と定積分を2回する形に持ち込むのでした。</p>
<p>（この積分区間の変数 \( a \), \( b \), \( c \), \( d \) に<strong><span class="marker-yellow">定数以外、自分自身以外の積分変数を入れてもOK</span></strong>）</p>
<h2 class="wp-block-heading">２．3重積分と2重積分の2つの相違点</h2>
<p>それでは、本題の3重積分に入っていきましょう。</p>
<p>まずは、3重積分と2重積分で変化する部分を説明していきましょう。</p>
<h3 class="wp-block-heading">(1) 被積分関数が3変数関数に</h3>
<p>3重積分では被積分関数が \( f(x,y,z) \) のような<strong><span class="marker-yellow">3変数関数</span></strong>となります。</p>
<p>（2重積分では \( f(x,y) \) の2変数関数でしたね）</p>
<h3 class="wp-block-heading">(2) 積分領域が3次元に</h3>
<p>3重積分では、積分領域 \( V \) が3次元（ \( xyz \) 空間）となります。</p>
<p>※教科書によっては3次元の領域も \( D \) と表しているものが多いですが、2次元の領域と区別をするため、本記事では3次元の領域を \( V \) で表すことにします。</p>
<p>（なお、2重積分では積分領域が2次元（ \(xy \) 平面）でしたね。）</p>
<p>3重積分では、2重積分の理解が必須です。</p>
<p>まだあまり理解できてないなと思ったら、下の記事で復習をすることを強くおすすめします。</p>
<p><cite class="hatena-citation"><a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math/analysis23">www.momoyama-usagi.com</a></cite></p>
<h2 class="wp-block-heading">３．3重積分の計算法</h2>
<p>それでは、ここからは3重積分の計算法についてみていきましょう。</p>
<h3 class="wp-block-heading">(1) 3重積分の基本計算</h3>
<p>まずは、3重積分の中でも一番基本的な形を見てきましょう。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #008000; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #008000; color: #ffffff;">3重積分の基本計算</span>領域 \( V \) が\[<br>
V = \{ (x,y,z) \ \mid  a \leqq x \leqq b, \ c \leqq y \leqq d , \ e \leqq z \leqq f \}<br>
\]と表されるとする。このとき、以下の(i), (ii)のどちらかの方法で計算を行うことができる。
<p>(i) [どのような場合でも使用OK]</p>
<p>\[<br>
\iiint_V f(x,y,z) \ dxdydz = \int^f_e \left( \int^d_c \left( \int^b_a f(x,y,z) \ dx \right)  \ dy \right) \ dz<br>
\]</p>
<p>※1 積分範囲に<strong><span class="marker-yellow">まだ積分しようとしていない</span></strong>積分変数 \( x \), \( y \), \( z \) を含めることができる<br>
※2 積分順序は任意だが、積分範囲に積分変数が出てくる場合は例外</p>
<p>(ii) [被積分関数を \( x \), \( y\), \( z \) だけの関数に分解]</p>
<p>\[<br>
\iiint_V f(x,y,z) \ dxdydz = \int^b_a p(x) \ dx \times \int^d_c q(y) \ dy \times \int^f_e r(z) \ dz<br>
\]</p>
<p>以下の2つの条件を満たす場合のみ(2)は使用可能</p>
<ul class="wp-block-list dbp-list"><li>積分範囲（\( a \) ～ \( f \) の変数）がすべて定数</li><li>被積分関数を \( p(x) \), \( q(y) \), \( r(z) \) の形に分解できるとき</li></ul>
</div>
<p>基本的には3回定積分を行うと思っていただけたらOKです。</p>
<p>少しだけ補足をしたいと思います。</p>
<h4 class="wp-block-heading">[補足] (i)の方法</h4>
<p>2重積分にあった\[<br>
\iint_D f(x,y) dxdy = \int^d_c \left( \int^b_a f(x,y) \ dx \right)  \ dy<br>
\]の形を3重積分に拡張して\[<br>
\iiint_V f(x,y,z) \ dxdydz = \int^f_e \left( \int^d_c \left( \int^b_a f(x,y,z) \ dx \right)  \ dy \right) \ dz<br>
\]と思っていただけたらOKです。</p>
<p>もちろん2重積分と同じように、<strong><span class="marker-yellow">まだ積分していない or 積分しようとしていない積分変数</span></strong>を入れることもできます<a href="#f-3d8e52be" name="fn-3d8e52be" title="最初の \( x \) を積分するところでは \( y \), \( z \) をまだ積分していないので、積分変数に \( y \) と \( z \) を入れることができます。同様に \( y \) を積分するところでは \( z \) をまだ積分していないため、積分定数に \( z \) を入れることができます。">*1</a>。\[<br>
\int^1_0 \left( \int^z_0 \left( \int^y_0 f(x,y,z) \ dx \right)  \ dy \right) \ dz<br>
\]</p>
<p>また、積分順序は自由です。つまり、\( x \), \( y \), \( z \) どれから積分してもOKです。</p>
<p>例えば、\[<br>
\iiint_V f(x,y,z) \ dxdydz = \int^f_e \left( \int^d_c \left( \int^b_a f(x,y,z) \ dx \right)  \ dy \right) \ dz \]の3重積分を\[<br>
\iiint_V f(x,y,z) \ dxdydz = \int^b_a \left( \int^d_c \left( \int^f_e f(x,y,z) \ dz \right)  \ dy \right) \ dx<br>
\]と入れ替えて計算することができます。</p>
<p>ただし、\[<br>
\int^1_0 \left( \int^x_0 \left( \int^1_0 f(x,y,z) \ dx \right)  \ dy \right) \ dz<br>
\]のように<strong><span class="marker-pink">すでに積分した変数 or これから積分しようとする変数を入れることはできません</span></strong><a href="#f-7c91ff7d" name="fn-7c91ff7d" title="\( y \) を積分するときの積分範囲に、すでに積分した \( x \) が入っているのでNG。">*2</a>。</p>
<p>（積分順序に関するルールは2重積分のときと同じです）</p>
<h4 class="wp-block-heading">[補足] (ii)の方法</h4>
<p>被積分関数 \( f(x,y,z) \) を</p>
<ul class="wp-block-list dbp-list"><li>\( x \) だけの関数 \( p(x) \)</li><li>\( y \) だけの関数 \( q(x) \)</li><li>\( z \) だけの関数 \( r(x) \)</li></ul>
<p>の3つの積で表され、なおかつ積分範囲が全部定数のときは、以下のように3つの定積分の式を計算することで答えを求めることができます。\[<br>
\iiint_V f(x,y,z) \ dxdydz = \int^b_a p(x) \ dx \times \int^d_c q(y) \ dy \times \int^f_e r(z) \ dz<br>
\]</p>
<p>計算については、実際に例題を解いてなれたほうが早いと思います。</p>
<p>ということで例題へLet's go!</p>
<fieldset style="border: 2px solid #000000;">
<legend><span style="font-size: 18px; color: 000000; font-weight: bold;"> 例題1 </span> </legend>
<p>つぎの(1), (2)の3重積分を計算しなさい。</p>
<p>(1)\[<br>
\iiint_V x^3 y^2 z \ dxdydz \]\[<br>
V = \{ (x,y,z) \ \mid  0 \leqq x \leqq 1, \ 1 \leqq y \leqq 2 , \ 2 \leqq z \leqq 3 \}<br>
\]</p>
<p>(2)\[<br>
\iiint_V x^3 y^2 z \ dxdydz \]\[<br>
V = \{ (x,y,z) \ \mid  0 \leqq x \leqq 1, \ 0 \leqq y \leqq x , \ 0 \leqq z \leqq y \}<br>
\]</p></fieldset>
<p><strong>解説1</strong></p>
<p>(1)</p>
<p>積分範囲がすべて定数で表されているので、(ii)の方法で解いてみましょう。\[\begin{align*}<br>
\iiint_V x^3 y^2 z \ dxdydz &amp; = \int^{1}_{0} x^3 \ dx \cdot \int^{2}_{1} y^2 \ dy \cdot  \int^{3}_{2} z \ dz<br>
\\ &amp; = \left[ \frac{1}{4} x^4 \right]^{1}_{0} \cdot \left[ \frac{1}{3} y^3 \right]^{2}_{1} \cdot \left[ \frac{1}{2} z^2 \right]^{3}_{2}<br>
\\ &amp; = \frac{1}{4} \cdot \frac{1}{3} \left( 8 - 1 \right) \cdot \frac{1}{2} \left( 9 - 4 \right)<br>
\\ &amp; = \frac{1}{4} \cdot \frac{7}{3} \cdot \frac{5}{2}<br>
\\ &amp; = \frac{35}{24}<br>
\end{align*}\]</p>
<p>(2)</p>
<p>積分範囲を見てみる。すると、積分順序に以下の2つの制限がかかる。</p>
<ul class="wp-block-list dbp-list"><li>\( z\) に \( y \) の積分範囲が存在する<br>→ \( y \) を積分する前に \( z \) を積分する必要あり</li><li>\( y \) に \( x \) の積分範囲が存在する<br>→ \( x \) を積分する前に \( y \) を積分する必要あり</li></ul>
<p>そのため、\( z \), \( y \), \( x \) の順に積分する必要がある。</p>
<p>\[\begin{align*}<br>
&amp; \iiint_V x^3 y^2 z \ dxdydz<br>
\\ = \ &amp; \int^1_0 \left( \int^x_0 \left( \int^y_0 x^3 y^2 z \ dz \right)  \ dy \right) \ dx<br>
\\ = \ &amp; \int^1_0 \left( \int^x_0 x^3 y^2 \left[ \frac{1}{2} z^2 \right]^{y}_{0}  \ dy \right) \ dx<br>
\\ = \ &amp; \frac{1}{2} \int^1_0 \left( \int^x_0 x^3 y^4 \ dy \right) \ dx<br>
\\ = \ &amp; \frac{1}{2} \int^1_0 x^3 \left[ \frac{1}{5} y^5 \right]^{x}_{0} \ dx<br>
\\ = \ &amp; \frac{1}{10} \int^1_0 x^8 \ dx<br>
\\ = \ &amp; \frac{1}{10} \left[ \frac{1}{9} x^{9} \right]^{1}_{0}<br>
\\ = \ &amp; \frac{1}{90}<br>
\end{align*}\]</p>
<h3 class="wp-block-heading">(2) 積分範囲が複雑な場合</h3>
<p>実際の3重積分の問題では、(1)のように\[<br>
V = \{ (x,y,z) \ \mid  a \leqq x \leqq b, \ c \leqq y \leqq d , \ e \leqq z \leqq f \}<br>
\]のように、すぐに \( x \), \( y \), \( z \) の積分範囲に分けられるような問題は基本出てきません。</p>
<p>例えば、\[<br>
V = \{ (x,y,z) \ \mid  0 \leqq x , \ 0 \leqq y , \ 0 \leqq z , \ x+y+z \leqq 1 \}<br>
\]のようにひとひねりされた積分範囲であることがほとんどです。</p>
<p>このような問題の場合、\[<br>
\iint_D \left( \int^{q(x,y)}_{p(x,y)} f(x,y,z) \ dz \right) \ dxdy<br>
\]のように、</p>
<ul class="wp-block-list dbp-list"><li>どれか1変数を積分できるような形に変形<br>（\( z \) を積分するのであれば \( p(x,y) \leqq z \leqq q(x,y) \) の形<a href="#f-f23a914c" name="fn-f23a914c" title="最初の1変数の積分では、残りの2変数の文字を積分領域に入れることができます。例えば \( x \) を最初に積分した場合、積分領域に \( y \), \( z \) を入れることができます。">*3</a></li><li>残りの2変数を積分領域 \( D \) で表現<br>（最初に \( z \) を積分したら、領域 \( D \) は \( xy \) 平面上になる</li></ul>
<p>の形に持ちこんでから解きます。</p>
<p>積分範囲を 1変数＋2重積分 の形に変形する際に</p>
<ul class="wp-block-list dbp-list"><li>積分範囲を解析的(?)に変形する方法</li><li>積分範囲（立体）を図示する方法</li></ul>
<p>の2通りがあります。</p>
<p>実際に例題を1問解いて見ましょう。</p>
<fieldset style="border: 2px solid #000000;">
<legend><span style="font-size: 18px; color: 000000; font-weight: bold;"> 例題2 </span> </legend>
<p>つぎの3重積分を計算しなさい。</p>
<p>\[<br>
\iiint_V 1 \ dxdydz \]\[<br>
V = \{ (x,y,z) \ \mid  0 \leqq x , \ 0 \leqq y , \ 0 \leqq z , \ x+y+z \leqq 1 \}<br>
\]</p></fieldset>
<p><strong>解説2</strong></p>
<p>\( x + y + z \leqq 1 \) を \( z \) 中心の形にすると、\( z \leqq 1 - x - y \) となります。</p>
<p>さらに \( V \) の範囲より、\( 0 \leqq z \) なので、\( z \) の積分範囲は\[<br>
0 \leqq z \leqq 1-x-y<br>
\]となります。</p>
<p>式変形で考えるのが難しいなと思う人は、下のように立体を図示してから考えるのもいいでしょう。（緑色の部分が領域 \( V \)）</p>
<p><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20210102224610.gif" alt="f:id:momoyama1192:20210102224610g:plain" title="" class="hatena-fotolife" itemprop="image" width="297"></p>
<p>つぎに、残りの2重積分の範囲を考えましょう。</p>
<p>\( z \) がどんなに小さな値だったとしても \( z = 0 \) なので必ず \( x + y \leqq 1 \) となりますね。</p>
<p>また、\( 0 \leqq x \), \( 0 \leqq y \) なので \( 0 \leqq x + y \) ですね。なので、\[<br>
0 \leqq x+y \leqq 1<br>
\]が成り立ち、残りの2重積分の積分範囲 \( D \) は\[<br>
D = \{ (x,y) \ \mid  0 \leqq x , \ 0 \leqq y , \ x+y \leqq 1 \}<br>
\]となります。</p>
<p>さらに \( D \) の積分範囲を分解していくと、\[<br>
D =  \{ (x,y) \ \mid  0 \leqq x \leqq 1, \ 0 \leqq y \leqq 1 - x \}<br>
\]となりますね。</p>
<p>（2重積分の積分範囲を考えるときは図示してもOK）</p>
<p>なお、図形的に考える場合は、<strong><span class="marker-yellow">残りの2重積分の範囲 \( D \) は、領域 \( V \) を真上方向から見たものと同じ</span></strong>と思うとわかりやすいかもしれません。</p>
<p><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20210102224614.gif" alt="f:id:momoyama1192:20210102224614g:plain" title="" class="hatena-fotolife" itemprop="image"></p>
<p>よって、\[\begin{align*}<br>
\iiint_V 1 \ dxdydz &amp; =  \iint_D \left( \int^{1-x-y}_{0} 1 \ dz \right) \ dxdy<br>
\\ &amp; = \iint_D 1-x-y \ dxdy<br>
\\ &amp; = \int^{1}_{0}  \left( \int^{1-x}_{0} 1-x-y \ dy \right) dx<br>
\\ &amp; = \int^{1}_{0}  \left[ y - xy - \frac{1}{2} y^2 \right]^{1 - x}_{0} \ dx<br>
\\ &amp; =  \int^{1}_{0}  1-x - x(1-x) - \frac{1}{2} (1-x)^2  \ dx<br>
\\ &amp; = \int^{1}_{0}  \frac{1}{2} x^2 - x + \frac{1}{2} \ dx<br>
\\ &amp; = \left[ \frac{1}{6} x^3 - \frac{1}{2} x^2 + \frac{1}{2} x \right]^{1}_{0}<br>
\\ &amp; = \frac{1}{6} - \frac{1}{2} + \frac{1}{2}<br>
\\ &amp; = \frac{1}{6}<br>
\end{align*}\]と計算できる。</p>
<h2 class="wp-block-heading">４．3重積分と変数変換（ヤコビアン）</h2>
<p>2重積分に出てきたヤコビアン、実は3重積分でも出てきます。</p>
<p>（ヤコビアンってなんだっけという人はこちらの記事で復習をしましょう。）</p>
<p><cite class="hatena-citation"><a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math/analysis24">www.momoyama-usagi.com</a></cite></p>
<h3 class="wp-block-heading">(1) ヤコビアンの公式</h3>
<p>3重積分の場合にも、変数変換を用いて積分範囲を簡潔に表す方法が使えます。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #008000; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #008000; color: #ffffff;">3重積分における変数変換・ヤコビアン</span>3重積分の領域を\[<br>
\left\{\begin{array}{l} x = x(p,q,r) \\ y = y(p,q,r) \\ z = z(p,q,r)   \end{array}\right.<br>
\]と置き換える。このときのヤコビアン \( J \) は\[<br>
J =  \left| \begin{array}{ccc} \frac{\partial x}{\partial p} &amp; \frac{\partial x}{\partial q} &amp; \frac{\partial x}{\partial r}  \\ \frac{\partial y}{\partial p} &amp; \frac{\partial y}{\partial q} &amp; \frac{\partial y}{\partial r} \\ \frac{\partial z}{\partial p} &amp; \frac{\partial z}{\partial q} &amp; \frac{\partial z}{\partial r}  \end{array} \right|<br>
\]の絶対値 \( |J| \) となる。
<p>つまり、変数変換における \( dxdydz \) と \( dpdqdr \) の関係は\[<br>
dxdydz = |J| dpdqdr<br>
\]となる。</p>
<p>（<strong><span class="marker-pink">体積の変化率なので絶対値がつく</span></strong>ことに要注意！）</p>
</div>
<p>例えば、\[<br>
\left\{\begin{array}{l} x = 2p - 3q - r \\ y = -p + 3r \\ z = p + 2q + 2r    \end{array}\right.<br>
\]とおきかえることを考えてみましょう。</p>
<p>このときのヤコビアンは、\[\begin{align*}<br>
J &amp; =  \left| \begin{array}{ccc} \frac{\partial x}{\partial p} &amp; \frac{\partial x}{\partial q} &amp; \frac{\partial x}{\partial r}  \\ \frac{\partial y}{\partial p} &amp; \frac{\partial y}{\partial q} &amp; \frac{\partial y}{\partial r} \\ \frac{\partial z}{\partial p} &amp; \frac{\partial z}{\partial q} &amp; \frac{\partial z}{\partial r}  \end{array} \right|<br>
\\ &amp; =  \left| \begin{array}{ccc} 2 &amp; -3 &amp; -1 \\ -1 &amp; 0 &amp; 3 \\ 1 &amp; 2 &amp; -2  \end{array} \right|<br>
\\ &amp; = -13<br>
\end{align*}\]となるので、\[<br>
dxdydz = 13 \ dpdqdr<br>
\]の関係式が成り立つことがわかります。</p>
<h3 class="wp-block-heading">(2) よく出る変数変換1　球面座標への変換</h3>
<p>球面座標への変換とは、\[<br>
\left\{\begin{array}{l} x = r \sin \theta \cos \phi \\ y = r \sin \theta \sin \phi \\ z = r \cos \theta    \end{array}\right.<br>
\]のような変換を表します。</p>
<p>（※ただし \( 0 \leqq r \),  \( 0 \leqq \theta \leqq \pi \),  \( 0 \leqq \phi \leqq 2 \pi \) です。\( \phi \) は1周分の積分だが、\( \theta \) は1周分ではない点に注意。）</p>
<p>球面変換を図で表してみましょう。</p>
<p><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20210102224625.gif" alt="f:id:momoyama1192:20210102224625g:plain" title="" class="hatena-fotolife" itemprop="image"></p>
<p>このときのヤコビアン \( J \) は\[\begin{align*}<br>
J &amp; =  \left| \begin{array}{ccc} \frac{\partial x}{\partial r} &amp; \frac{\partial x}{\partial \theta} &amp; \frac{\partial x}{\partial \phi}  \\ \frac{\partial y}{\partial r} &amp; \frac{\partial y}{\partial \theta} &amp; \frac{\partial y}{\partial \phi} \\ \frac{\partial z}{\partial r} &amp; \frac{\partial z}{\partial \theta} &amp; \frac{\partial z}{\partial \phi}  \end{array} \right|<br>
\\ &amp; =  \left| \begin{array}{ccc} \sin \theta \cos \phi &amp; r \cos \theta \cos \phi &amp; - r \sin \theta \sin \phi \\ \sin \theta \sin \phi &amp; r \cos \theta \sin \phi &amp; r \sin \theta \cos \phi \\ \cos \theta &amp; - r \sin \theta &amp; 0  \end{array} \right|<br>
\\ &amp; = r^2 \sin \theta \cos^2 \theta \cos^2 \phi + r^2 \sin^3 \theta \sin^2 \phi + r^2 \sin \theta \cos^2 \theta \sin^2 \phi + r^2 \sin^3 \theta \cos^2 \phi<br>
\\ &amp; = r^2 \sin \theta \left( \cos^2 \theta \cos^2 \phi + \sin^2 \theta \sin^2 \phi + \cos^2 \theta \sin^2 \phi + \sin^2 \theta \cos^2 \phi \right)<br>
\\ &amp; = r^2 \sin \theta \left( \cos^2 \theta + \sin^2 \theta  \right) \left( \cos^2 \phi + \sin^2 \phi  \right)<br>
\\ &amp; = r^2 \sin \theta<br>
\end{align*}\]と計算できるので、ヤコビアンは \( r^2 \sin \theta \) となり、\[<br>
dxdydz = r^2 \sin \theta \ dr d \theta d \phi<br>
\]の関係式が成り立ちます。</p>
<p>1回自分で導出してみるとわかるのですが、かなり計算がえげつないのでヤコビアン \( r^2 \sin \theta \) は覚えておくことをつよくおすすめします。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #008000; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #008000; color: #ffffff;">球面座標への変数変換</span>球面座標\[<br>
\left\{\begin{array}{l} x = r \sin \theta \cos \phi \\ y = r \sin \theta \sin \phi \\ z = r \cos \theta   \end{array}\right.<br>
\]と置き換える。このときのヤコビアン \( J \) は\[<br>
J =  r^2 \sin \theta<br>
\]となるため、\[\begin{align*}<br>
dxdydz &amp; = |J| dr d \theta d \phi<br>
\\ &amp; = r^2 \sin \theta \ dr d \theta d \phi<br>
\end{align*}\]となる。
<p>（導出結構めんどくさいので、暗記必須！）</p>
</div>
<p>球面座標への変数変換は、積分領域に \( x^2 + y^2 + z^2 \leqq a^2 \) のように \( x^2 + y^2 + z^2 \) が含まれる形のときに使われることが多いです。</p>
<p>積分範囲に \( x^2 + y^2 + z^2 \) が含まれている場合、球面変換をすることを疑ってください<a href="#f-2c2be8f3" name="fn-2c2be8f3" title="ただし、\( x^2 + y^2 + z^2 \) が含まれているから必ず球面変換がうまくいくとは限りません。うまくいかない場合は、(3)で紹介する円柱変換をするかも、と疑いましょう。">*4</a>。</p>
<p>例題で球面座標の変換に慣れておきましょう。</p>
<fieldset style="border: 2px solid #000000;">
<legend><span style="font-size: 18px; color: 000000; font-weight: bold;"> 例題3 </span> </legend>
<p>つぎの3重積分を計算しなさい。</p>
<p>\[<br>
\iiint_V 1 \ dxdydz \]\[<br>
V = \{ (x,y,z) \ \mid 0 \leqq z , \ x^2 + y^2 + z^2 \leqq 1 \}<br>
\]</p></fieldset>
<p><strong>解説3</strong></p>
<p>積分領域が \( x^2 + y^2 + z^2 \) の形で設定されているので、\[<br>
\left\{\begin{array}{l} x = r \sin \theta \cos \phi \\ y = r \sin \theta \sin \phi \\ z = r \cos \theta    \end{array}\right.<br>
\]の変数変換をしましょう。</p>
<p>ここで、\( z \geqq 0 \)、つまり \( r \cos \theta \geqq 0 \) なので、\( \cos \theta \geqq 0 \) という制限が入りますね<a href="#f-b8dd3fd6" name="fn-b8dd3fd6" title="\( r \geqq 0 \) だから。">*5</a>。</p>
<p>また、\[<br>
x^2+y^2+z^2 = r^2 \leqq 1<br>
\]より<a href="#f-68fcc6b9" name="fn-68fcc6b9" title="\( x^2 + y^2 + z^2 = r^2 \) を念の為計算すると、\[\begin{align*}x^2+y^2 + z^2 &amp;amp; = r^2 \sin^2 \theta \cos^2 \phi + r^2 \sin^2 \theta \sin^2 \phi + r^2 \cos^2 \theta\\ &amp;amp; = r^2 \left( \sin^2 \theta \left( \cos^2 \phi + \sin^2 \phi \right) + \cos^2 \theta \right)\\ &amp;amp; = r^2 \left( \sin^2 \theta + \cos^2 \theta \right)\\ &amp;amp; = r^2 \end{align*}\]と導出できる。">*6</a>、変換後の積分領域 \( V' \) は\[<br>
V' = \left\{ (r,\theta,\phi) \ \middle| 0 \leqq r \leqq 1 , \ 0 \leqq \theta \leqq \frac{\pi}{2} , \ 0 \leqq \phi \leqq 2 \pi \right\}<br>
\]となります。</p>
<p>あとは、積分領域が \( r \), \( \theta \), \( \phi \) ともに定数範囲になったので3つの定積分に分解して解くだけでOK。</p>
<p>ヤコビアン \( r^2 \sin \theta \) の存在もお忘れなく。</p>
<p>すると、\[\begin{align*}<br>
\iiint_V 1 \ dxdydz &amp; = \iiint_{V'} r^2 \sin \theta  \ drd \theta d \phi<br>
\\ &amp; = \int^{1}_{0} r^2 \ dr \cdot \int^{\frac{\pi}{2}}_{0} \sin \theta \ d \theta \cdot \int^{2 \pi}_{0} 1 \ phi<br>
\\ &amp; = \left[ \frac{1}{3} r^3 \right]^{1}_{0} \cdot \left[ - \cos \theta \right]^{\frac{\pi}{2}}_{0} \cdot \left[ \phi \right]^{2 \pi}_{0}<br>
\\ &amp; = \frac{1}{3} \cdot 1 \cdot 2 \pi<br>
\\ &amp; = \frac{2}{3} \pi<br>
\end{align*}\]と答えが求まります。</p>
<h3 class="wp-block-heading">(3) よく出る変数変換2　円柱座標への変換</h3>
<p>円柱座標への変換とは、\[<br>
\left\{\begin{array}{l} x = r \cos \theta  \\ y = r \sin \theta \\ z = z   \end{array}\right.<br>
\]のような変換を表します。</p>
<p>（※ただし \( 0 \leqq r \),  \( 0 \leqq \theta \leqq 2 \pi \)。\( \theta \) は1周分。）</p>
<p>円柱変換を図で表してみましょう。</p>
<p><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20210102224630.gif" alt="f:id:momoyama1192:20210102224630g:plain" title="" class="hatena-fotolife" itemprop="image"></p>
<p> \( xy \) 平面は<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math/analysis25">極座標変換</a>、\( z \) 軸に関しては一切変換をしません。</p>
<p>そのため、<strong><span class="marker-yellow">高さを変えない極座標変換</span></strong>だと思っていただけたらOKです。</p>
<p>このときのヤコビアン \( J \) は\[\begin{align*}<br>
J &amp; =  \left| \begin{array}{ccc} \frac{\partial x}{\partial r} &amp; \frac{\partial x}{\partial \theta} &amp; \frac{\partial x}{\partial z}  \\ \frac{\partial y}{\partial r} &amp; \frac{\partial y}{\partial \theta} &amp; \frac{\partial y}{\partial z} \\ \frac{\partial z}{\partial r} &amp; \frac{\partial z}{\partial \theta} &amp; \frac{\partial z}{\partial z}  \end{array} \right|<br>
\\ &amp; =  \left| \begin{array}{ccc} \cos \theta  &amp; - r \sin \theta &amp; 0 \\ \sin \theta &amp; r \cos \theta &amp; 0  \\ 0 &amp; 0 &amp; 1  \end{array} \right|<br>
\\ &amp; =  \left| \begin{array}{ccc} \cos \theta  &amp; - r \sin \theta \\ \sin \theta &amp; r \cos \theta   \end{array} \right|<br>
\\ &amp; = r \cos^2 \theta +r \sin^2 \theta<br>
\\ &amp; = r \left( \sin^2 \theta + \cos^2 \theta \right)<br>
\\ &amp; = r<br>
\end{align*}\]と計算できるので、ヤコビアンは \( r \) となり、\[<br>
dxdydz =r \ dr d \theta d z<br>
\]の関係式が成り立ちます。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #008000; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #008000; color: #ffffff;">円柱座標への変数変換</span>円柱座標\[<br>
\left\{\begin{array}{l} x = r \cos \theta  \\ y = r \sin \theta \\ z = z   \end{array}\right.<br>
\]と置き換える。このときのヤコビアン \( J \) は\[<br>
J =  r<br>
\]となるため、\[\begin{align*}<br>
dxdydz &amp; = |J| \ dr d \theta d \phi<br>
\\ &amp; = r \ dr d \theta d \phi<br>
\end{align*}\]となる。
<p>（導出はそこまで大変ではないが、覚えてしまおう！）</p>
</div>
<p>以下のような3重積分の場合、円柱変換をする可能性があります。</p>
<ul class="wp-block-list dbp-list"><li>積分範囲に \( x^2 + y^2 \) が含まれている</li><li>\( x^2 + y^2 + z^2 \) が式や積分範囲にあり、球面変換をしてもうまくいかない</li></ul>
<p>この2パターンに当てはまった場合は「円柱変換をするかも…？」と思ってください。</p>
<p>では、円柱変換を行う例題を見てみましょう。</p>
<fieldset style="border: 2px solid #000000;">
<legend><span style="font-size: 18px; color: 000000; font-weight: bold;"> 例題4 </span> </legend>
<p>つぎの3重積分を計算しなさい。</p>
<p>\[<br>
\iiint_V (x^2+y^2) z^3 \ dxdydz \]\[<br>
V = \{ (x,y,z) \ \mid  x^2+y^2 \leqq 2 , \ 0 \leqq z \leqq \sqrt{x^2+y^2}  \}<br>
\]</p></fieldset>
<p><strong>解説4</strong></p>
<p>積分範囲に \( x^2 + y^2 \) が含まれているので、円柱変換\[<br>
\left\{\begin{array}{l} x = r \cos \theta \\ y = r \sin \theta \\ z = z    \end{array}\right.<br>
\]をしましょう。</p>
<p>ここで、\( x^2 + y^2 \leqq 2 \) なので、\( 0 \leqq r \leqq \sqrt{2} \) となりますね。</p>
<p>また、\( 0 \leqq z \leqq \sqrt{x^2+y^2} \) なので、\( 0 \leqq z \leqq r \) も成り立ちますね。</p>
<p>よって、領域変換後の積分領域 \( V' \) は\[<br>
V' = \left\{ (r,\theta,\phi) \ \middle| 0 \leqq r \leqq \sqrt{2} , \ 0 \leqq \theta \leqq 2 \pi , \ 0 \leqq z \leqq r  \right\}<br>
\]となります。</p>
<p>すると、\[\begin{align*}<br>
\iiint_V (x^2+y^2) z^3 \ dxdydz &amp; = \iiint_{V'} r^2 z^3 \cdot r  \ drd \theta dz<br>
\\ &amp; = \int^{2 \pi}_{0} \left( \int^{\sqrt{2}}_{0} r^3 \left( \int^{r}_{0} z^3  \ dz \right) \ d r \right) \ d \theta<br>
\\ &amp; = \int^{2 \pi}_{0} \left( \int^{\sqrt{2}}_{0} r^3 \left[ \frac{1}{4} z^4 \right]^{r}_{0} \ dr \right) \ d \theta<br>
\\ &amp; = \frac{1}{4} \int^{2 \pi}_{0} \left( \int^{\sqrt{2}}_{0} r^7  \ dr \right) \ d \theta<br>
\\ &amp; = \frac{1}{4} \int^{2 \pi}_{0} \left[ \frac{1}{8} r^8 \right]^{ \sqrt{2} }{0} \ d \theta<br>
\\ &amp; = \frac{1}{32} \int^{2 \pi}_{0} 16 \ d \theta<br>
\\ &amp; = \frac{1}{32} \cdot 32 \pi<br>
\\ &amp; = \pi<br>
\end{align*}\]と答えが求まります。</p>
<h2 class="wp-block-heading">５．練習問題</h2>
<p>では、何問か練習問題を用意したのでチャレンジしてみましょう。</p>
<h3 class="wp-block-heading">練習1</h3>
<p>つぎの3重積分の値を計算しなさい。\[<br>
\iiint_V z \ dxdydz \]\[<br>
V = \{ (x,y,z) \ \mid 0 \leqq x \leqq y \leqq z \leqq 1 \}<br>
\]</p>
<h3 class="wp-block-heading">練習2</h3>
<p>つぎの3重積分の値を計算しなさい。\[<br>
\iiint_V e^{x+y+z} \ dxdydz \]\[<br>
V = \{ (x,y,z) \ \mid  0 \leqq x , \ 0 \leqq y , \ 0 \leqq z , \ x+y+z \leqq 2 \}<br>
\]</p>
<h3 class="wp-block-heading">練習3</h3>
<p>つぎの3重積分の値を計算しなさい。\[<br>
\iiint_V z \ dxdydz \]\[<br>
V = \{ (x,y,z) \ \mid 0 \leqq x , \ 0 \leqq y , \ 0 \leqq z  , \ x^2 + y^2 + z^2 \leqq 4 \}<br>
\]</p>
<h3 class="wp-block-heading">練習4 [難問]</h3>
<p>つぎの3重積分の値を計算しなさい。\[<br>
\iiint_V 1 \ dxdydz \\<br>
V = \{ (x,y,z) \ \mid x^2 + y^2 \leqq x  , \ x^2 + y^2 + z^2 \leqq 1 \}<br>
\]</p>
<h2 class="wp-block-heading">６．練習問題の答え</h2>
<h3 class="wp-block-heading">解答1</h3>
<p>積分順序によって計算量が結構変わります。</p>
<p>おすすめの積分順序(1)と、例題2と同じ積分順序で計算するパターン両方を紹介したいと思います。</p>
<p><strong>(1) \( x \), \( y \), \( z \) の順で積分する方法 [おすすめ]</strong></p>
<p>まず、\( 0 \leqq x \leqq y \leqq z \leqq 1 \) より \( 0 \leqq x \leqq y \) となることがわかる。</p>
<p>また、残りの2変数の積分領域 \( D \) は、\( 0 \leqq x \), \( y+z \leqq 1 \) より\[<br>
D =  \{ (y,z) \ \mid 0 \leqq y \leqq z \leqq 1 \}<br>
\]となります。</p>
<p>さらに積分領域 \( D \) は \( 0 \leqq y \leqq z \) より\[<br>
D =  \{ (y,z) \ \mid 0 \leqq y \leqq z , \ 0 \leqq z \leqq 1 \}<br>
\]と分解ができます。</p>
<p>よって、\[\begin{align*}<br>
\iiint_V z \ dxdydz &amp; =  \iint_D \left( \int^{y}_{0} z \ dx \right) \ dydz<br>
\\ &amp; = \iint_D z \left[ x \right]^{y}_{0} \ dydz<br>
\\ &amp; = \iint_D yz \ dydz<br>
\\ &amp; = \int^{1}_{0} \left( \int^{z}_{0} yz \ dy \right) dz<br>
\\ &amp; = \int^{1}_{0} z \left[ \frac{1}{2} y^2 \ dy \right]^{z}_{0} \ dz<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \int^{1}_{0} z^3 \ dz<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \left[ \frac{1}{4} z^4 \right]^{1}_{0}<br>
\\ &amp; = \frac{1}{8}<br>
\end{align*}\]と計算できます。</p>
<p><strong>(2) \( z \), \( y \), \( x \) の順で積分する方法 [ちょい大変]</strong></p>
<p>計算量を比較するために、こちらの方法でもやってみましょう。</p>
<p>\( 0 \leqq x \leqq y \leqq z \leqq 1 \) に注目すると \( z \) の積分範囲は \( y \leqq z \leqq 1 \) となります。</p>
<p>また、残りの2変数の積分領域 \( D \) は、 \( z \leqq 1 \) より\[<br>
D =  \{ (y,z) \ \mid 0 \leqq x \leqq y \leqq 1 \}<br>
\]となります。</p>
<p>さらに積分領域 \( D \) は \( x \leqq y \leqq 1\) より\[<br>
D =  \{ (y,z) \ \mid x \leqq y \leqq 1 , \ 0 \leqq x \leqq 1 \}<br>
\]と分解ができます。</p>
<p>よって、\[\begin{align*}<br>
\iiint_V z \ dxdydz &amp; =  \iint_D \left( \int^{1}_{y} z \ dz \right) \ dxdy<br>
\\ &amp; = \iint_D \left[ \frac{1}{2} z^2 \right]^{1}_{y} \ dxdy<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \iint_D 1 - y^2 \ dxdy<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \int^{1}_{0} \left( \int^{1}_{x} \frac{1}{x} 1 - y^2 \ dy \right) dx<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2}  \int^{1}_{0} \left[ y - \frac{1}{3} y^3 \ dy \right]^{1}_{x} \ dx<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \int^{1}_{0} \frac{2}{3} - x + \frac{1}{3} x^3 dz<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \left[ \frac{2}{3} x - \frac{1}{2} x^2 + \frac{1}{12} x^4 \right]^{1}_{0}<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \left( \frac{2}{3} - \frac{1}{2} + \frac{1}{12} \right)<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \cdot \frac{1}{4}<br>
\\ &amp; = \frac{1}{8}<br>
\end{align*}\]と計算できます。</p>
<h3 class="wp-block-heading">解答2</h3>
<p>積分範囲の分解の仕方は例題2とほぼ同じです。</p>
<p>\( z \), \( y \), \( x \) の順に積分しましょうか。</p>
<p>\( x + y + z \leqq 2 \) を \( z \) 中心の形にすると、\( z \leqq 2 - x - y \) となります。</p>
<p>また、\( 0 \leqq z \) なので、\( z \) の積分範囲は\[<br>
0 \leqq z \leqq 2-x-y<br>
\]となります。</p>
<p>ここで、\[<br>
0 &lt; x + y &lt; 2 - z<br>
\]の範囲を \( z \) を使わずに表すことを考えましょう。</p>
<p>\( z \) の範囲は \( z \geqq 0 \) なので、\( x + y &lt; 2 \) となるので、残りの2重積分の積分範囲 \( D \) は\[<br>
D = \{ (x,y) \ \mid  0 \leqq x , \ 0 \leqq y , \ x+y \leqq 2 \}<br>
\]となります。</p>
<p>さらに \( D \) の積分範囲を分解していくと、\[<br>
D =  \{ (x,y) \ \mid  0 \leqq x \leqq 2, \ 0 \leqq y \leqq 2 - x \}<br>
\]となります。</p>
<p>よって、\[\begin{align*}<br>
\iiint_V e^{x+y+z} \ dxdydz &amp; =  \iint_D \left( \int^{2-x-y}_{0} e^{x+y+z} \ dz \right) \ dxdy<br>
\\ &amp; = \iint_D \left[ e^{x+y+z} \right]^{2-x-y}_{0} \ dxdy<br>
\\ &amp; = \iint_D e^{2} - e^{x+y} \ dxdy<br>
\\ &amp; = \int^{2}_{0} \left( \int^{2-x}_{0} e^{2} - e^{x+y} \ dy \right) dx<br>
\\ &amp; = \int^{2}_{0} \left[ x e^{2} - e^{x+y} \ dy \right]^{2-x}_{0} \ dx<br>
\\ &amp; = \int^{2}_{0} (2-x) e^{2} - e^2 + e^x<br>
\\ &amp; = \int^{2}_{0} e^x + e^2 - e^{2} x<br>
\\ &amp; = \left[ e^x + e^2 x - \frac{1}{2} e^2 x^2 \right]^{2}_{0}<br>
\\ &amp; = e^2 + 2e^2 - 2e^2 - 1<br>
\\ &amp; = e^2 - 1<br>
\end{align*}\]と計算できます。</p>
<h3 class="wp-block-heading">解答3</h3>
<p>積分領域が \( x^2 + y^2 + z^2 \) の形で設定されているので、\[<br>
\left\{\begin{array}{l} x = r \sin \theta \cos \phi \\ y = r \sin \theta \sin \phi \\ z = r \cos \theta    \end{array}\right.<br>
\]の変数変換をしましょう。</p>
<p>まず、\( x^2 + y^2 + z^2 = r^2 \leqq 4 \) より \( 0 \leqq r \leqq 2 \) という制限が入ります。</p>
<p>つぎに、\( z = r \cos \theta \geqq 0 \)、\( \cos \theta \geqq 0 \) という条件が領域にありますね。よって、\( 0 \leqq \theta \leqq \pi / 2 \) の制限が入ります。</p>
<p>さらに \( x = r \sin \theta \cos \phi \geqq 0 \), \( y = r \sin \theta \sin \phi \geqq 0 \) という条件も領域に入りますね。</p>
<p>ここで、\( r \geqq 0 \), \( \sin \theta \geqq 0 \) なので、\( \cos \phi \geqq 0 \), \( \sin \phi \geqq 0 \) を満たすような \( \phi \) は \( 0 \leqq \theta \leqq \phi / 2 \) となります<a href="#f-cc7f5afc" name="fn-cc7f5afc" title="球面座標への変化の際には \( r \geqq 0 \) に加えて、\( 0 \leqq \theta \leqq \pi \) の制限がかかっているため、今回の問題に限らず \( \sin \theta \geqq 0 \) は常に成り立つ。">*7</a>。</p>
<p>よって、新たな積分領域 \( V' \) は\[<br>
V' = \left\{ (r,\theta,\phi) \ \middle| \ 0 \leqq r \leqq 2 , \ 0 \leqq \theta \leqq \frac{\pi}{2} , \ 0 \leqq \phi \leqq \frac{ \pi }{2} \right\}<br>
\]となります。</p>
<p>ヤコビアン \( r^2 \sin \theta \) の存在もお忘れなく。</p>
<p>よって、\[\begin{align*}<br>
\iiint_V z \ dxdydz &amp; = \iiint_{V'} r \cos \theta \cdot r^2 \sin \theta  \ drd \theta d \phi<br>
\\ &amp; = \int^{2}_{0} r^3 \ dr \cdot \int^{\frac{\pi}{2}}_{0} \sin \theta \cos \theta \ d \theta \cdot \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} 1 \phi<br>
\end{align*}\]を解けば答えが求まりますね。</p>
<p>ここで、それぞれの積分は\[\begin{align*}<br>
\int^{2}_{0} r^3 \ dr &amp; = \left[ \frac{1}{4} r^4 \right]^{2}_{0}<br>
\\ &amp; = 4<br>
\end{align*}\]\[\begin{align*}<br>
\int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} \sin \theta \cos \theta \ d \theta &amp; = \frac{1}{2} \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} \sin 2 \theta \ d \theta<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \left[ - \frac{1}{2} \cos 2 \theta \right]^{\frac{\pi}{2}}_{0}<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2}<br>
\end{align*}\]\[\begin{align*}<br>
\int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} 1 \ d \phi = \frac{\pi}{2}<br>
\end{align*}\]と計算できる<a href="#f-ba325f68" name="fn-ba325f68" title="2倍角の公式\[\sin \theta \cos \theta  = \frac{1}{2} \sin 2 \theta\]を使ってます。">*8</a>。</p>
<p>よって、\[\begin{align*}<br>
\iiint_V z \ dxdydz &amp; =  \int^{2}_{0} r^3 \ dr \cdot \int^{\frac{\pi}{2}}_{0} \sin \theta \cos \theta \ d \theta \cdot \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} 1 \ \phi<br>
\\ &amp; = 4 \cdot \frac{1}{2} \cdot \frac{\pi}{2}<br>
\\ &amp; = \pi<br>
\end{align*}\]となる。</p>
<h3 class="wp-block-heading">解答4</h3>
<p>積分領域が \( x^2 + y^2 + z^2 \) の形で設定されているので、\[<br>
\left\{\begin{array}{l} x = r \sin \theta \cos \phi \\ y = r \sin \theta \sin \phi \\ z = r \cos \theta    \end{array}\right.<br>
\]の変数変換をしようと変形すると、\[<br>
x^2 +y^2 \leqq x  \\<br>
r^2 \sin \theta  \leqq r \cos \theta \\<br>
r \sin \theta \leqq \cos \theta \\<br>
r \leqq \frac{ \cos \theta }{ \sin \theta } = \frac{1}{ \tan \theta }<br>
\]となるため、しんどそうな積分になりそうな気がしますね。</p>
<p>そこで、円柱変換\[<br>
\left\{\begin{array}{l} x = r \cos \theta \\ y = r \sin \theta \\ z = z    \end{array}\right.<br>
\]をしてみましょう。</p>
<p>すると、\( x^2 + y^2 \leqq x \) を \( r^2 \leqq r \cos \theta \) と変形できるので、\( r \geqq 0 \) より、\( r \leqq \cos \theta \) が成立します。</p>
<p>よって、\( r \) の積分範囲は \( 0 \leqq r \leqq \cos \theta \) となります。</p>
<p>さらに、\( 0 \leqq \cos \theta \) より、\( \theta \) の積分範囲は \( - \pi / 2 \leqq \theta \leqq \pi / 2 \) となります。</p>
<p>また、\[<br>
x^2 + y^2 + z^2 = r^2 + z^2 \leqq 1<br>
\]より、\[<br>
z^2 \leqq 1 - r^2 \\<br>
- \sqrt{1 - r^2} \leqq z \leqq \sqrt{1 - r^2}<br>
\]と \( z \) の積分範囲が決まります。（\( r \) と異なり正でなくてもよいため、負の範囲が入ることに注意！）</p>
<p>よって、新たな積分領域 \( V' \) は\[<br>
V' = \left\{ (r,\theta, z) \ \middle| \ 0 \leqq r \leqq \cos \theta , \ - \frac{\pi}{2} \leqq \theta \leqq \frac{\pi}{2} , \ - \sqrt{1 - r^2} \leqq z \leqq \sqrt{1 - r^2} \right\}<br>
\]</p>
<p>となる。</p>
<p>また、以下の2つの条件を考慮するために \( z \), \( r \), \( \theta \) の順に積分をする必要がある。</p>
<ul class="wp-block-list dbp-list"><li>\( \theta \) の積分前に \( r \) を積分<br>（\( r \) の範囲に \( \theta \) が含まれているため）</li><li>\( \ r \) の積分前に \( z \) を積分<br>（\( z \) の積分範囲に \( r \) が含まれているため）</li></ul>
<p>ヤコビアン \( r \) も忘れずに。</p>
<p>よって、\[\begin{align*}<br>
\iiint_V 1 \ dxdydz &amp; = \int^{ \frac{\pi}{2} }_{ - \frac{\pi}{2} } \left( \int^{ \cos \theta }_{0} \left( \int^{ \sqrt{1 - r^2} }_{ - \sqrt{1-r^2} } r \ dz \right) dr \right) d \theta<br>
\\ &amp; =  \int^{ \frac{\pi}{2} }_{ - \frac{\pi}{2} } \left( \int^{ \cos \theta }_{0} 2r \sqrt{ 1 - r^2 } dr \right) d \theta<br>
\\ &amp; =  \int^{ \frac{\pi}{2} }_{ - \frac{\pi}{2} } \left[ - \frac{2}{3} ( 1 - r^2 )^{ \frac{3}{2} } \right]^{ \cos \theta }_{0} d \theta<br>
\\ &amp; =  \int^{ \frac{\pi}{2} }_{ - \frac{\pi}{2} } - \frac{2}{3} \left(  ( \cos^2 - 1 )^{ \frac{3}{2} } - 1 \right)    d \theta<br>
\\ &amp; =  \int^{ \frac{\pi}{2} }_{ - \frac{\pi}{2} }  \frac{2}{3} \left(  ( 1 - \cos^2 )^{ \frac{3}{2} } - 1 \right)    d \theta<br>
\\ &amp; = \frac{2}{3} \int^{ \frac{\pi}{2} }_{ - \frac{\pi}{2} } 1 - | \sin^3 \theta |    d \theta<br>
\\ &amp; = \frac{4}{3} \int^{ \frac{\pi}{2} }_{ 0 } 1 - \sin^3 \theta  \  d \theta<br>
\\ &amp; = \frac{4}{3} \int^{ \frac{\pi}{2} }_{ 0 } 1 -\frac{1}{4} ( 3 \sin \theta - \sin 3 \theta )  \  d \theta<br>
\\ &amp; = \frac{4}{3} \left[ \theta + \frac{3}{4} \cos \theta - \frac{1}{12} \cos 3 \theta   \right]^{ \frac{\pi}{2} }_{ 0 }<br>
\\ &amp; = \frac{4}{3} \left( \frac{\pi}{2} - \left( \frac{3}{4} - \frac{1}{12} \right) \right)<br>
\\ &amp; = \frac{4}{3} \left( \frac{\pi}{2} - \frac{2}{3} \right)<br>
\\ &amp; =  \frac{2}{3} \pi - \frac{8}{9}<br>
\end{align*}\]と計算できる<a href="#f-47d17240" name="fn-47d17240" title="ウォリスの公式\[\begin{align*}\int^{ \frac{\pi}{2} } \sin^n \theta \ d \theta = \frac{n-1}{n} \cdot \frac{n-3}{n-2} \cdot \cdots \cdot \left\{\begin{array}{l} \pi / 2 \ \ \ (偶数) \\ 1 \ \ \ (奇数) \cos \theta    \end{array}\right.\end{align*}\]を使ってもOK。使わない場合は3倍角の公式\[\sin^3 \theta = \frac{1}{4} ( 3 \sin \theta - \sin 3 \theta )\]を使う必要あり。">*9</a>。</p>
<p>注意点としては、\[\begin{align*}<br>
\left( 1 - \cos^2 \theta \right)^{ \frac{3}{2} } &amp; = | \sin^3 \theta |<br>
\\ &amp; \neq \sin^3 \theta<br>
\end{align*}\]があります。絶対値の存在を忘れないようにしましょう。</p>
<p>\[<br>
\int^{ \frac{\pi}{2} }_{ \frac{\pi}{2} } | \sin^3 \theta | \neq \int^{ \frac{\pi}{2} }_{ \frac{\pi}{2} }  \sin^3 \theta<br>
\]ですからね。</p>
<h2 class="wp-block-heading">７．さいごに</h2>
<p>今回は、3重積分について説明しました。</p>
<p>最後に、3重積分について重要なポイントを5つおさらいしておきましょう。</p>
<ul class="wp-block-list dbp-list"><li>2重積分より積分する変数が1つ増えただけ</li><li>すでに積分した変数を積分しなければ、積分の順序は任意</li><li>範囲が複雑であれば式を変形して定積分＋残りの領域で2重積分の形に。</li><li>球面変換のヤコビアンは \( r^2 \sin \theta \)、\( \theta \) の範囲は1周分ではなく、\( 0 \leqq \theta \leqq \pi \)</li><li>円柱変換のヤコビアンは \( r \)、極座標変換＋高さを変化させない変換だと思えばOK</li></ul>
<p>うさぎでもわかる解析は今回が最終回となります。</p>
<p>Part28までお付き合いいただき、ありがとうございました！</p>
<div class="footnote">
<p class="footnote"><a href="#fn-3d8e52be" name="f-3d8e52be" class="footnote-number">*1</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">最初の \( x \) を積分するところでは \( y \), \( z \) をまだ積分していないので、積分変数に \( y \) と \( z \) を入れることができます。同様に \( y \) を積分するところでは \( z \) をまだ積分していないため、積分定数に \( z \) を入れることができます。</span></p>
<p class="footnote"><a href="#fn-7c91ff7d" name="f-7c91ff7d" class="footnote-number">*2</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">\( y \) を積分するときの積分範囲に、すでに積分した \( x \) が入っているのでNG。</span></p>
<p class="footnote"><a href="#fn-f23a914c" name="f-f23a914c" class="footnote-number">*3</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">最初の1変数の積分では、残りの2変数の文字を積分領域に入れることができます。例えば \( x \) を最初に積分した場合、積分領域に \( y \), \( z \) を入れることができます。</span></p>
<p class="footnote"><a href="#fn-2c2be8f3" name="f-2c2be8f3" class="footnote-number">*4</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">ただし、\( x^2 + y^2 + z^2 \) が含まれているから必ず球面変換がうまくいくとは限りません。うまくいかない場合は、(3)で紹介する円柱変換をするかも、と疑いましょう。</span></p>
<p class="footnote"><a href="#fn-b8dd3fd6" name="f-b8dd3fd6" class="footnote-number">*5</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">\( r \geqq 0 \) だから。</span></p>
<p class="footnote"><a href="#fn-68fcc6b9" name="f-68fcc6b9" class="footnote-number">*6</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">\( x^2 + y^2 + z^2 = r^2 \) を念の為計算すると、\[\begin{align*}<br>
x^2+y^2 + z^2 &amp; = r^2 \sin^2 \theta \cos^2 \phi + r^2 \sin^2 \theta \sin^2 \phi + r^2 \cos^2 \theta<br>
\\ &amp; = r^2 \left( \sin^2 \theta \left( \cos^2 \phi + \sin^2 \phi \right) + \cos^2 \theta \right)<br>
\\ &amp; = r^2 \left( \sin^2 \theta + \cos^2 \theta \right)<br>
\\ &amp; = r^2<br>
\end{align*}\]と導出できる。</span></p>
<p class="footnote"><a href="#fn-cc7f5afc" name="f-cc7f5afc" class="footnote-number">*7</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">球面座標への変化の際には \( r \geqq 0 \) に加えて、\( 0 \leqq \theta \leqq \pi \) の制限がかかっているため、今回の問題に限らず \( \sin \theta \geqq 0 \) は常に成り立つ。</span></p>
<p class="footnote"><a href="#fn-ba325f68" name="f-ba325f68" class="footnote-number">*8</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">2倍角の公式\[<br>
\sin \theta \cos \theta  = \frac{1}{2} \sin 2 \theta<br>
\]を使ってます。</span></p>
<p class="footnote"><a href="#fn-47d17240" name="f-47d17240" class="footnote-number">*9</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">ウォリスの公式\[\begin{align*}<br>
\int^{ \frac{\pi}{2} } \sin^n \theta \ d \theta = \frac{n-1}{n} \cdot \frac{n-3}{n-2} \cdot \cdots \cdot \left\{\begin{array}{l} \pi / 2 \ \ \ (偶数) \\ 1 \ \ \ (奇数) \cos \theta    \end{array}\right.<br>
\end{align*}\]を使ってもOK。使わない場合は3倍角の公式\[<br>
\sin^3 \theta = \frac{1}{4} ( 3 \sin \theta - \sin 3 \theta )<br>
\]を使う必要あり。</span></p>
</div>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis28/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>うさぎでもわかるε-δ論法・ε-N論法</title>
		<link>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-epsilon-delta</link>
					<comments>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-epsilon-delta#comments</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[ももうさ]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 26 May 2020 02:31:00 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[まとめシリーズ]]></category>
		<category><![CDATA[大学数学]]></category>
		<category><![CDATA[数学]]></category>
		<category><![CDATA[解析]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-epsilon-delta</guid>

					<description><![CDATA[今回は、大学数学の「解析学」の極限の部分で登場するε-α論法（イプシロンアルファ論法）とε-N論法（イプシロンエヌ論法）の2つについて、うさぎでもわかるように例などを踏まえながらわかりやすくまとめました。
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p>※ 修正内容<br>2022/03/17 … 数式の改行が行われていない問題点を</p>



<p>こんにちは、ももやまです。</p>



<p>大学生の「解析学」で最初に出てくる「極限」の中で出てくる</p>



<ul class="wp-block-list">
<li>\( \varepsilon - \delta \) 論法（関数に関する極限で登場）</li>



<li>\( \varepsilon - N \) 論法（数列に関する極限で登場）</li>
</ul>



<p>って高校までの極限と全然違ってて「あれ？？」となる人が多いかと思います。</p>



<p>ということで、今回はそんな \( \varepsilon - \delta \) 論法、\( \varepsilon - N \) 論法についてうさぎでもわかるようにわかりやすく説明していきたいと思います。</p>



<p>※ 私ももやま自身も今回初めて&nbsp;\( \varepsilon - \delta \), \( \varepsilon - N \) 論法について勉強したため、ミスがあるかもしれません。そのときはコメントなどでご指摘いただけたら幸いです。</p>



<h2 class="wp-block-heading" id="１ε-δ論法とは">１．ε-δ論法とは</h2>



<p>今まで数3や解析学で極限を習った人であれば\[<br>\lim_{x \to 0} 100x<br>\]を計算すると、\[<br>\lim_{x \to 0} 100x = 0<br>\]になることはすぐにわかるでしょう。</p>



<p>しかし、「本当に0に近づくか」疑問に思ってしまう人が出てしまいました。</p>



<p>その疑問が「ε-δ論法」のきっかけなのです。</p>



<p>ここからは「ε-δ論法」がどんなものなのかを下の例題を踏まえて説明していきましょう。</p>



<fieldset style="border: 2px solid #000000;"><legend><span style="font-size: 18px; color: 000000; font-weight: bold;">&nbsp;突然ですが問題です&nbsp;</span> </legend>
<p>等式\[<br>100x = a<br>\]についてつぎの(1)〜(4)を考えることで\[<br>\lim_{x \to 0} 100x = 0<br>\]を示すことを考えた。(1)〜(4)の問いに答えなさい。</p>
<p>(1) \( a \) を0.1よりも小さくしたい。そのような \( x\) を1つ答えなさい。<br>(2) \( a \) を0.01よりも小さくしたい。そのような \( x\) を1つ答えなさい。<br>(3) \( a \) を0.001よりも小さくしたい。そのような \( x\) を1つ答えなさい。<br>(4) \( a \) を微小な値 \( \varepsilon \) よりも小さくしたい。そのような \( x\) を1つ答えなさい。</p>
</fieldset>



<p>(1)</p>



<p>0.01より小さくしたいということは、\[<br>100x &lt; 0.1 \]\[<br>x &lt; 0.001<br>\]となる \( x \) を1つ答えればよい。</p>



<p>そのような \( x \) の例として、\[<br>x = 0.0009<br>\]がある。</p>



<p>(2)</p>



<p>0.001より小さくしたいということは、\[<br>100x &lt; 0.01 \]\[<br>x &lt; 0.0001<br>\]となる \( x \) を1つ答えればよい。</p>



<p>そのような \( x \) の例として、\[<br>x = 0.00009<br>\]がある。</p>



<p>(3)</p>



<p>0.0001より小さくしたいということは、\[<br>100x &lt; 0.001 \]\[<br>x &lt; 0.00001<br>\]となる \( x \) を1つ答えればよい。</p>



<p>そのような \( x \) の例として、\[<br>x = 0.000009<br>\]がある。</p>



<p>(4)</p>



<p>微小な値 \( \varepsilon \) より小さくしたいということは、\[<br>100x &lt;\varepsilon \]\[<br>x &lt; \frac{1}{100}&nbsp;\varepsilon<br>\]となる \( x \) を1つ答えればよい。</p>



<p>そのような \( x \) の例として、\[<br>x = \frac{1}{101}&nbsp;\varepsilon<br>\]がある。</p>



<p>(4)より、\(&nbsp;x &lt; \frac{1}{100}&nbsp;\varepsilon \) であれば、\( 100x \) は微小な数 \( \varepsilon \) に近づくことがわかりますね。</p>



<p>実は上のように「<strong><span class="marker-yellow">どんなに<span style="color: #0000cc;">0</span>に近い値 \( \varepsilon \) に対しても、必ず \( 100x \lt \varepsilon \) を満たすような \( x \) を<span style="color: #ff0000;">0</span>近くにすることができる</span></strong>」がまさに \( \varepsilon - \delta \) 論法の仕組みなのです！</p>



<h2 class="wp-block-heading" id="２ε-δ論法で極限を示してみよう">２．ε-δ論法で極限を示してみよう</h2>



<h3 class="wp-block-heading" id="1-証明の目標流れ">(1) 証明の目標・流れ</h3>



<p>\( x \) が負になる場合も踏まえて、\[<br>\lim_{x \to \textcolor{red}{0}} 100x = \textcolor{blue}{0}<br>\]を \( \varepsilon - \delta \) 論法で示すときの流れをもう詳しく説明しましょう。</p>



<p>\( \varepsilon - \delta \) 論法による証明の手順としては、</p>



<ol class="wp-block-list">
<li>どんなに \( 100x \) が \( \textcolor{blue}{0} \) に近くても</li>



<li>すべての1に対し、極限値を実現できるような \( \textcolor{red}{0} \) に近い \( x \) が存在することを示す</li>
</ol>



<p>の2ステップで証明できます。</p>



<p>まず、1の部分では、\( 100x \) が&nbsp;\( \textcolor{blue}{0} \) に近いことを小さな正の値&nbsp; \( \varepsilon \) で表します。</p>



<p>すると、\[<br>- \varepsilon &lt; 100x &lt; \varepsilon \ \ (\varepsilon \not = 0) \]\[<br>| 100x | &lt; \varepsilon<br>\]となります。</p>



<p>（ただし、\( &nbsp;\varepsilon \not = 0 \) に注意！　<strong><span class="marker-pink">極限値はあくまでも近づく値であり、実際の値ではありません！</span></strong>）</p>



<p>※ \( &nbsp;\varepsilon \) は極限値&nbsp;\( \textcolor{blue}{0} \) と \( f(x) \) との差を表していると考えるとわかりやすいかと思います。</p>



<p>つぎに、すべての1の部分、つまり\[<br>| 100x | &lt; \varepsilon \tag{1}<br>\]を満たすようなすべての \( \varepsilon \) に対し、極限値を満たす \( \textcolor{red}{0} \) に近い \( x \) が存在することを、\[<br>- \delta &lt; x &lt; \delta \]\[<br>0 &lt; |x| &lt; \delta<br>\]となる小さな正の値 \( \delta \) が1つ以上存在することで確認します。</p>



<p>（こちらも \( &nbsp;\delta \not = 0 \) に注意！　あくまでも \( x \) を0に近づけるだけで、0を代入するわけではありません。）</p>



<p>※ \( &nbsp;\delta \) は近づける値 \( \textcolor{red}{0} \) と \( x \) との差を表していると考えるとわかりやすいかと思います。</p>



<p>今回の場合、(1)の式を100で割り、\[<br>| x | &lt; \frac{1}{100} \varepsilon<br>\]となるので、\[<br>\delta =&nbsp;\frac{1}{100} \varepsilon<br>\]とすることで2の部分を示すことができます。</p>



<p>（実際に \( \delta \) に代入するのがポイント！）</p>



<p>さらに図を用いて説明すると、</p>



<ul class="wp-block-list">
<li><span style="color: #ff5252;">\( \varepsilon \) がどんな値であったとしても</span><br><span style="color: #ff5252;">（赤色矢印がどんな長さだったとしても）</span></li>



<li><span style="color: #2196f3;">\( \delta \) の値をうまいこと選び、青色矢印の中に \( x \) が入ることを示す</span></li>
</ul>



<p>のが&nbsp;\( \varepsilon - \delta \) 論法となります。</p>



<figure class="wp-block-image"><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200523084332.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200523084332g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200523084332g:plain"/></figure>



<h3 class="wp-block-heading" id="2-定義の紹介">(2) 定義の紹介</h3>



<p>ここで、\( \varepsilon - \delta \) 論法を用いた極限\[<br>\lim_{x \to \textcolor{red}{a}} f(x) = \textcolor{blue}{b}<br>\]の定義を確認しましょう。</p>







<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">ε-δ論法を用いた極限の定義（わかりやすいVer）</span>

<p>どんな小さな \( \varepsilon \) に対しても、\[<br>0 &lt; |x-\textcolor{red}{a}| &lt; \delta \ \ ならば \ \ | f(x) - \textcolor{blue}{b} | &lt; \varepsilon<br>\]となるようなある1つの小さな値 \( \delta \) が存在することがいえるとき、極限\[<br>\lim_{x \to \textcolor{red}{a}} f(x) = \textcolor{blue}{b}<br>\]が成立する。</p>
</div>



<p>さらに図を用いて定義を確認してみましょう。</p>



<p>極限値 \( b \) と \( f(x) \) の誤差 \( \varepsilon \)（ピンク矢印部分）がどんな値であったとしても、必ず \( x \) と \( a \) の誤差 \( \delta \)（青矢印部分）となるような \( \delta \) が存在することがいえれば、\[<br>\lim_{x \to \textcolor{red}{a}} f(x) = \textcolor{blue}{b}<br>\]が示せます。</p>



<figure class="wp-block-image"><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200522174657.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200522174657g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200522174657g:plain"/></figure>



<p>もう少し数学用語を使って堅く定義を書いてみましょう。</p>



<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #008000; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #008000; color: #ffffff;">ε-α論法の定義&nbsp;</span>

<p>極限が\[<br>\lim_{x \to \textcolor{red}{a}} f(x) = \textcolor{blue}{b}<br>\]となることは、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対して、ある正の実数 \( \delta \) が存在し、\[<br>|x-\textcolor{red}{a}| &lt; \delta \ \Rightarrow \ | f(x) - \textcolor{blue}{b} | &lt; \varepsilon<br>\]が成り立つことと同値である。</p>
</div>



<p>ここで、謎の記号 \( \Rightarrow \) が出てきましたね。</p>



<p>この記号は、「ならば」を表します。</p>



<p>\( A&nbsp;\Rightarrow B \) を例にしてもう少し丁寧に説明しましょう。</p>



<p>「ならば」の左側（Aの部分）は<strong><span class="marker-pink">前提条件</span></strong>を表します。つまり、Aは<strong><span class="marker-pink">仮定を表しています</span></strong>。</p>



<p>「ならば」の右側（Bの部分）は<strong><span class="marker-lightskyblue">結論</span></strong>、つまり<strong><span class="marker-lightskyblue">証明したい部分</span></strong>を表します。</p>



<figure class="wp-block-image"><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200523160706.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200523160706g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200523160706g:plain"/></figure>



<p>\( A&nbsp;\Rightarrow B \) を証明する場合には、<strong><span class="marker-yellow">前提条件Aが成立するときに結論Bも成立することを示せばOK</span></strong>です。</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="3-述語論理式で表された定義">(3) ∀や∃を用いた式の表し方（述語論理）</h3>



<p>この記事では \( \forall \) や \( \exists \) を用いた述語論理形式による表し方はしませんが、教科書や一部の先生は述語論理式で定義を表すのがいるので、この記事でも簡単に述語論理式の読み方について説明しましょう。</p>



<p>なお、より詳しく \( \forall \) や \( \exists \) を用いた述語論理形式での表し方についてお勉強したい人は、以下に記事や動画を用意したので、是非ご覧ください。</p>



<p><strong>[記事]</strong></p>



<figure class="wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-工業大学生ももやまのうさぎ塾 wp-block-embed-工業大学生ももやまのうさぎ塾"><div class="wp-block-embed__wrapper">
        <article class="pb p-id-277 is-position-relative pb-embed">
            <a class="pb-contents" href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-risan03">
                <div class="pb__thumb"><img width="300" height="230" src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/bandicam-2023-05-20-17-26-28-628-300x230.jpg" class="is-position-overlay wp-post-image" alt="" lazysizes="1" srcset="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/bandicam-2023-05-20-17-26-28-628-300x230.jpg 300w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/bandicam-2023-05-20-17-26-28-628-1024x786.jpg 1024w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/bandicam-2023-05-20-17-26-28-628-768x589.jpg 768w, https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/bandicam-2023-05-20-17-26-28-628.jpg 1147w" /></div><div class="pb__body l-column is-flex-1"><div class="pb-title is-omit-line:2">【∀, ∃がある式の読み方】うさぎでもわかる離散数学　第3羽　述語論理のいろは</div><div class="pb-substr is-font-size:s is-omit-line:2">大学の数学では∀や∃などの見慣れない記号が出てきますよね。これらの述語記号は読み方は慣れないと理解するのが難しいですよね</div></div>            </a>
        </article>
        
</div></figure>



<p><strong>[動画]</strong></p>



<figure class="wp-block-embed is-type-video is-provider-youtube wp-block-embed-youtube wp-embed-aspect-16-9 wp-has-aspect-ratio"><div class="wp-block-embed__wrapper">

</div></figure>



<h4 class="wp-block-heading" id="i-述語論理の読み方">(i) 述語論理の読み方</h4>



<p>任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対して、ある正の実数 \( \delta \) が存在し、\[<br>|x-\textcolor{red}{a}| &lt; \delta \ \Rightarrow \ | f(x) - \textcolor{blue}{b} | &lt; \varepsilon<br>\]が成り立つ、というのは述語論理で表すと下のようになります。</p>



<figure class="wp-block-image"><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200523160701.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200523160701g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200523160701g:plain"/></figure>



<p>まず、\( \textcolor{red}{\forall} \varepsilon \gt 0 \) で「<span style="color: #ff0000;">すべて</span>の正の実数 \( \varepsilon \)」を表します。</p>



<p>つぎに、\( \textcolor{blue}{\exists} \varepsilon \gt 0 \) で「<span style="color: #0000cc;">ある（1つ以上）</span>の正の実数 \( \delta \)」を表します。</p>



<p>さらに、s.t は such that（～の条件を満たすような）を表します。（書かない先生も多いです。）</p>



<h4 class="wp-block-heading" id="ii-述語論理は順番に気をつけろ">(ii) 述語論理は順番に気をつけろ！</h4>



<p>述語論理では、順番が大切になってきます。</p>



<p>例えば、\[<br>\forall x , \exists y \ \ \mathrm{s.t.} \ \ x = y \]\[<br>\exists y, \forall x \ \ \mathrm{s.t.} \ \ x = y<br>\]の2つが正しい式なのかを考えてみましょう。</p>



<p>前者\[<br>\forall x , \exists y \ \ \mathrm{s.t.} \ \ x = y<br>\]を日本語訳すると「すべての \( x \) に対し、ある1つの \( y \) が存在し、\( x = y \) が成立する」となります。</p>



<p>つまり、どんな \( x \) であったとしても、必ず \( y \) と等しくなるような \( x \) が1つ以上存在することを表します。</p>



<p>もちろん、この文章は正しいです。</p>



<p>相手がどんな数字を言ってきた \( x \) としても（すべての \( x \) に対し）、その数字をそのままあなたが言い返す \( y \) ことはできます（ある1つの \( y \) に対して成り立つ）よね。</p>



<p>一方後者は\[<br>\exists y , \forall x \ \ \mathrm{s.t.} \ \ x = y<br>\]を日本語訳すると「ある1つ（以上）の \( y \) に対し、すべての \( x \) について \( x = y \) が成立する」となります。</p>



<p>つまり、1つの \( y \) でいいから、固定した \( y \) に対し、どんな \( x \) でも \( x = y \) 成立することを表します。</p>



<p>日本語訳すると、この文章は無茶苦茶なことがわかりますよね。</p>



<p>例えばですが、\( y = 2 \) のとき、\( x = 3 \) だと \( x = y \) にはなりませんよね。</p>



<p>そのため、後者の述語論理式は誤っていることがわかります。</p>



<p>このように、述語論理を読み書きする際には順番に大きく気を付ける必要があるのです。</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="4-例題を解いてみよう">(4) 例題を解いてみよう</h3>



<p><span style="color: #ff6600;">※ 2023/02/08：例題の解説の途中過程で、大幅な式変形のミスをしていたものを修正しました。ご迷惑をおかけし、申し訳ございません。</span></p>



<fieldset style="border: 2px solid #000000;"><legend><span style="font-size: 18px; color: 000000; font-weight: bold;">&nbsp;例題1&nbsp;</span> </legend>
<p>極限\[<br>\lim_{x \to 2} x^2 = 4<br>\]を&nbsp;\( \varepsilon - \delta \) 論法で示しなさい。</p>
</fieldset>



<p><strong>解説1</strong></p>



<p>極限\[<br>\lim_{x \to \textcolor{red}{2}} x^2 = \textcolor{blue}{4}<br>\]を示すためには、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対し、ある正の実数 \( \delta \) が存在し、\[<br>0 &lt; |x-\textcolor{red}{2}| &lt; \delta \ \ ならば \ \ | x^2 - \textcolor{blue}{4} | &lt; \varepsilon<br>\]となることを示せばよい。</p>



<p>ここで、\[<br>0 &lt; |x-\textcolor{red}{2}| &lt; \delta<br>\]を \( x \) に関する不等式に変形する。</p>



<p>\[<br>0 &lt; |x-\textcolor{red}{2}| &lt; \delta \]\[<br>- \delta &lt; x - 2 &lt; \delta \]\[<br>2 - \delta &lt; x &lt; 2 + \delta<br>\]となる。（ただし \( x \not = 2 \)）</p>



<p>同じように\[<br>| x^2 - \textcolor{blue}{4} | &lt; \varepsilon<br>\]も \( x \) に関する不等式に変形する。\[<br>- \varepsilon &lt; x^2 - 4 &nbsp;&lt; \varepsilon \]\[<br>4 - \varepsilon &lt; x^2 &lt; 4 + \varepsilon \]と変形でき、さらに \( x \to 2 \) より \( x \) は正と考えてよい。よって\[<br>\sqrt{4 - \varepsilon} &lt; x &lt; \sqrt{4 + \varepsilon}<br>\]と変形できる。</p>



<p>つまり、すべての \( \varepsilon \) に対し、\[<br>2 - \delta &lt; x &lt; 2 + \delta \Rightarrow \sqrt{4 - \varepsilon} &lt; x &lt; \sqrt{4 + \varepsilon}<br>\]を満たすような \( \delta \) を1つ見つければよい。</p>



<p>そのためには、\[<br>2 - \delta = \sqrt{4 - \varepsilon} \Leftrightarrow \delta = 2 - \sqrt{4 - \varepsilon} \]\[<br>2 + \delta = \sqrt{4 + \varepsilon} \Leftrightarrow \delta = \sqrt{4 + \varepsilon } - 2 &nbsp;\]\[<br>\]の2つのうち、小さい方を \( \delta \) してとればよい<a href="#f-5963d2fc" name="fn-5963d2fc" title="もし、大きい方を \( \delta  \) にしてしまうと、前提条件のとき、必ず結論になると言うことができません。そのため、なるべく前提条件は小さくかつ結論の範囲を網羅するように取る必要があります。">*1</a>。</p>



<figure class="wp-block-image aligncenter"><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200523083909.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200523083909g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200523083909g:plain"/></figure>



<p>ここで、\( \min (A,B) \) を A, Bの2つのうち、小さい方を表すとすると、\[<br>\delta = \min ( 2 - \sqrt{4 - \varepsilon},&nbsp; \sqrt{4 + \varepsilon } - 2 )<br>\]とすることで、\[<br>2 - \delta &lt; x &lt; \delta - 2 \Rightarrow&nbsp;\sqrt{4 - \varepsilon} &lt; x &lt; \sqrt{\varepsilon - 4}<br>\]を成立させることができる。</p>



<p>（※具体的にどっちが小さいかを求める必要はありません。）</p>



<p>よって、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対し、ある正の実数 \( \delta \) が存在し、\[<br>0 &lt; |x-\textcolor{red}{2}| &lt; \delta \ \ ならば \ \ | x^2 - \textcolor{blue}{4} | &lt; \varepsilon<br>\]となるので、\[<br>\lim_{x \to 2} x^2 = 4<br>\]が示された。</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="5-証明のテンプレート">(5) 証明のテンプレート</h3>



<p>最初は、\( \varepsilon - \delta \) 論法の証明に慣れないと思うので、証明のテンプレートを用意してみました。</p>



<p>証明をする際の参考にしてください。</p>



<figure class="wp-block-image"><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200523160714.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200523160714g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200523160714g:plain"/></figure>



<h2 class="wp-block-heading" id="３xのときのε-δ論法">３．x→∞のときのε-δ論法</h2>



<p>つぎに \( x \to \infty \) にしたときの極限\[<br>\lim_{x \to \infty} f(x) = \textcolor{blue}{b}<br>\]を&nbsp;\( \varepsilon - \delta \) 論法で示す方法を見ていきましょう。</p>



<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #008000; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #008000; color: #ffffff;">ε-α論法の定義 (x→∞ バージョン)</span>

<p>極限が\[<br>\lim_{x \to \infty} f(x) = \textcolor{blue}{b}<br>\]となることは、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対して、ある正の実数 \( \delta \) が存在し、\[<br>x &gt; \delta \ \Rightarrow \ | f(x) - \textcolor{blue}{b} | &lt; \varepsilon<br>\]が成り立つことと同値である。</p>
</div>



<p>日本語で証明の流れを簡単に説明すると、</p>



<ol class="wp-block-list">
<li>どんな小さな正の数 \( \varepsilon \) を取ったとしても</li>



<li>1に対して\[<br>x &gt; \delta \ \Rightarrow \ | f(x) - b | \varepsilon<br>\]を満たすような \( \delta \) を1つ以上ある</li>
</ol>



<p>ことを示せば、\( \varepsilon - \delta \) 論法で\[<br>\lim_{x \to \infty} f(x) = \textcolor{blue}{b}<br>\]を示すことができます。</p>



<p>とは言っても、基本的には \( x \to a \) のときと同じく、すべての \( \varepsilon \) に対して、条件を満たすような \( \delta \) を \( \varepsilon \) を用いて表すだけです。</p>



<p>例題を解いてみましょう。</p>



<fieldset style="border: 2px solid #000000;"><legend><span style="font-size: 18px; color: 000000; font-weight: bold;">&nbsp;例題2&nbsp;</span> </legend>
<p>極限\[<br>\lim_{x \to \infty} \frac{2x}{2x+1} = 1<br>\]を&nbsp;\( \varepsilon - \delta \) 論法で示しなさい。</p>
</fieldset>



<p><strong>解説2</strong></p>



<p>極限\[<br>\lim_{x \to \infty} \frac{2x}{2x+1}= \textcolor{blue}{1}<br>\]を示すためには、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対し、ある正の実数 \( \delta \) が存在し、\[<br>x &gt; \delta \ \Rightarrow \ \left| \frac{2x}{2x+1} - \textcolor{blue}{1} \right| &lt; \varepsilon<br>\]となることを示せばよい。</p>



<p>ここで、\( x \to \infty \) なので、\( x \gt 0 \) と考えてよい。</p>



<p>そのため、\[\begin{align*}<br>\frac{2x}{2x+1} - 1 &amp; = \frac{2x - (2x+1)}{2x+1}<br>\\ &amp; = - \frac{1}{2x+1} &lt; 0<br>\end{align*}\]変形できる。</p>



<p>さらに、\[\begin{align*}<br>&amp; \left| \frac{2x}{2x+1} - \textcolor{blue}{1} \right| &lt; \varepsilon<br>\\&nbsp;\Leftrightarrow \ &amp; 1 - \frac{1}{2x+1} &lt; \varepsilon<br>\\&nbsp;\Leftrightarrow \ &amp; \frac{1}{2x+1} &lt; \varepsilon<br>\\&nbsp;\Leftrightarrow \ &amp; 2x+1 &gt; \frac{1}{\varepsilon}<br>\end{align*}\]となるので、\[<br>2x &gt; \frac{1}{\varepsilon} - 1 \]\[<br>x &gt;&nbsp;\frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2}<br>\]とすることで \( x \) に関する関係式に変形ができる。</p>



<p>つまり、すべての \( \varepsilon \) に対し、\[<br>x &gt; \delta \Rightarrow x &gt;&nbsp;\frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2}<br>\]を満たすような \( \delta \) を1つ見つければよい。</p>



<p>ここで、\( \delta \) を\[<br>\delta =&nbsp;\frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2}<br>\]とすれば、\[<br>x &gt; \delta =&nbsp;\frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2} \Rightarrow x &gt;&nbsp;\frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2}<br>\]となり、すべての \( \varepsilon \) に対して条件\[<br>x &gt; \delta \ \Rightarrow \ \left| \frac{2x}{2x+1} - \textcolor{blue}{1} \right| &lt; \varepsilon<br>\]を満たす。</p>



<p>よって、\[<br>\lim_{x \to \infty} \frac{2x}{2x+1}= 1<br>\]が示された。</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="証明のテンプレートxのとき">証明のテンプレート（x→∞のとき）</h3>



<p>\( x \to \infty \) での \( \varepsilon - \delta \) 論法による証明のテンプレートも用意しました。</p>



<p>こちらも参考までにどうぞ。</p>



<figure class="wp-block-image"><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200523160719.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200523160719g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200523160719g:plain"/></figure>



<h2 class="wp-block-heading" id="４ε-N論法とはε-δ論法の数列Ver">４．ε-N論法とは（ε-δ論法の数列Ver）</h2>



<p>数3や解析学では、ある数列 \( a_n \) の極限\[<br>\lim_{n \to infty} a_n<br>\]を求めましたね。</p>



<p>早速 \( \varepsilon - N \) 論法の定義を確認しましょう。</p>



<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #008000; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #008000; color: #ffffff;">ε-N論法の定義&nbsp;</span>

<p>数列 \( a_n \) の極限が\[<br>\lim_{n \to \infty} a_n = \textcolor{blue}{\alpha}<br>\]となることは、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対して、ある正の<strong><span class="marker-yellow">自然数</span></strong> \( N \) が存在し、\[<br>n &gt; N \ \Leftrightarrow \ | a_n - \textcolor{blue}{\alpha} | &lt; \varepsilon<br>\]が成り立つことと同値である。</p>
</div>



<p>とはいっても、3章で出てきた \( x \to \infty \) のときの \( \varepsilon - \delta \) 論法の「実数 \( \delta \) が<strong><span class="marker-yellow">自然数</span></strong> \( N \) に変わっている」だけなので、理解は難しくありません！</p>



<p>念のため日本語で簡単に説明すると、</p>



<ul class="wp-block-list">
<li>どんな小さな正の数 \( \varepsilon \) を取ったとしても</li>



<li>1に対して\[<br>x &gt; \delta \ であれば \ | f(x) - b | \varepsilon<br>\]を満たすような自然数 \( N \) を1つ以上ある</li>
</ul>



<p>ことを示せば、\( \varepsilon - N \) 論法で\[<br>\lim_{n \to \infty} a_n = \textcolor{blue}{\alpha}<br>\]を示すことができます。</p>



<p>また例題を解いてみましょう。</p>



<fieldset style="border: 2px solid #000000;"><legend><span style="font-size: 18px; color: 000000; font-weight: bold;">&nbsp;例題3&nbsp;</span> </legend>
<p>極限\[<br>\lim_{n \to \infty} \frac{2n}{2n+1} = 1<br>\]を&nbsp;\( \varepsilon - N \) 論法で示しなさい。</p>
</fieldset>



<p><strong>解説3</strong></p>



<p>極限\[<br>\lim_{n \to \infty} \frac{2n}{2n+1}= \textcolor{blue}{1}<br>\]を示すためには、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対し、ある正の自然数 \( N \) が存在し、\[<br>n &gt; N \ \Rightarrow \ \left| \frac{2n}{2n+1} - \textcolor{blue}{1} \right| &lt; \varepsilon<br>\]となることを示せばよい。</p>



<p>ここで、\( n \to \infty \) なので、\( n \gt 0 \) と考えてよい。</p>



<p>そのため、\[\begin{align*}<br>\frac{2n}{2n+1} - 1 &amp; = \frac{2n - (2n+1)}{2n+1}<br>\\ &amp; = - \frac{1}{2n+1} &lt; 0<br>\end{align*}\]と変形できる。</p>



<p>さらに、\[\begin{align*}<br>&amp; \left| \frac{2n}{2n+1} - \textcolor{blue}{1} \right| &lt; \varepsilon<br>\\&nbsp;\Leftrightarrow \ &amp; 1 - \frac{1}{2n+1} &lt; \varepsilon<br>\\&nbsp;\Leftrightarrow \ &amp; \frac{1}{2n+1} &lt; \varepsilon<br>\\&nbsp;\Leftrightarrow \ &amp; 2n+1 &gt; \frac{1}{\varepsilon}<br>\end{align*}\]となるので、\[<br>2n &gt; \frac{1}{\varepsilon} - 1 \]\[<br>n &gt;&nbsp;\frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2}<br>\]とすることで \( n \) に関する関係式となる。</p>



<p>つまり、すべての \( \varepsilon \) に対し、\[<br>n &gt; N \Rightarrow n &gt;&nbsp;\frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2}<br>\]を満たすような<strong><span class="marker-yellow">自然数</span></strong> \( N \) を1つ見つければよい。</p>



<p>ただし、\( N \) は自然数なので、そのまま\[<br>N =&nbsp;&nbsp;\frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2}<br>\]とすることはできない。</p>



<p>そこで、\( N \) を\[<br>N &gt;&nbsp;&nbsp;\frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2}<br>\]を満たす自然数とする。すると、\[<br>n &gt; N &gt; \frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2}<br>\]となるので、すべての \( \varepsilon \) に対し、条件\[<br>n &gt; N&nbsp;&gt; \frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2}&nbsp; \ \Rightarrow \ \left| \frac{2n}{2n+1} - \textcolor{blue}{1} \right| &lt; \varepsilon<br>\]を満たす。</p>



<p>よって、\[<br>\lim_{n \to \infty} \frac{2n}{2n+1}= 1<br>\]が示された。</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="補足ガウス記号を用いた-の表し方">[補足：ガウス記号を用いた \( N \) の表し方]</h3>



<p>\( \varepsilon - N \) 論法では、\( N \) が1つでも存在することを示せばいいので、具体的な \( N \) の値を求める必要はありません。</p>



<p>しかし、実際に \( N \) を求めたいのであればガウス記号<a href="#f-09116542" name="fn-09116542" title="ガウス記号 \( \[a\ \)] は、\( a \) の整数部分を表す。例えば、\( \[3.14\ \) ] であれば、3となる。">*2</a>を用いて表すことができます。</p>



<p>今回の場合は、\[<br>N &gt;&nbsp;&nbsp;\frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2}<br>\]とすればよいので、\[<br>N = \left[&nbsp;\frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2} \right] \textcolor{red}{+ 1}<br>\]と具体的に \( N \) の値を表せる。</p>



<p>（ガウス記号は、小数部分を取り除くが、小数部分は絶対に1未満なので、<span style="color: #ff0000;">最後に1を足す</span>ことで必ず\[<br>\frac{1}{2\varepsilon} - \frac{1}{2}<br>\]より大きい自然数を表現できる。）</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="証明のテンプレートxのとき-1">証明のテンプレート（x→∞のとき）</h3>



<p>\( \varepsilon - N \) 論法も、最初は証明に慣れないと思うので、証明のテンプレートを用意してみました。</p>



<p>証明をする際の参考にしてください。</p>



<figure class="wp-block-image"><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200523160724.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200523160724g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200523160724g:plain"/></figure>



<h2 class="wp-block-heading" id="５ε-δ論法の応用関数の連続性">５．ε-δ論法の応用・関数の連続性</h2>



<p>最後に、\( \varepsilon - \delta \) 論法を用いて関数の連続性を証明する方法について説明しましょう。</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="1-関数の連続-復習">(1) 関数の連続 [復習]</h3>



<p>ある関数 \( f(x) \) が \( x = \textcolor{red}{a} \) において連続かどうかを確認するためには\[<br>\lim_{x \to \textcolor{red}{a}} f(x) = \textcolor{blue}{f(a)}<br>\]が成り立つかどうか確認すればOKでしたね。</p>



<p>この極限を \( \varepsilon - \delta \) 論法で示す場合、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対して、ある正の実数 \( \delta \) が存在し、\[<br>\textcolor{purple}{0 &lt;} |x-\textcolor{red}{a}| &lt; \delta\ \Leftrightarrow \ | f(x) - \textcolor{blue}{f(a)} | &lt; \varepsilon<br>\]が成り立つことを示せばよさそうですね。</p>



<p>ですが、関数が連続である場合「\( (x,y) = (a,f(a) ) \) で途切れていないので、<strong><span class="marker-pink">\( x = a \) の部分を除外する必要がありません</span></strong>。</p>



<figure class="wp-block-image"><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200523131840.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200523131840g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200523131840g:plain"/></figure>



<p>そのため、\( \textcolor{purple}{0 \lt} \) の部分を消し、\[<br>|x-\textcolor{red}{a}| &lt; \delta\ \Leftrightarrow \ | f(x) - \textcolor{blue}{f(a)} | &lt; \varepsilon<br>\]と書き換えることができ、この式が成立することを確かめることで&nbsp;\( \varepsilon - \delta \) 論法で関数の連続性を示すことができます。</p>



<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #008000; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #008000; color: #ffffff;">ε-α論法を用いた関数の連続性</span>

<p>ある関数 \( f(x) \) が \( x = \textcolor{red}{a} \) において連続であることと、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対して、ある正の実数 \( \delta \) が存在し、\[<br>|x-\textcolor{red}{a}| &lt; \delta\ \Leftrightarrow \ | f(x) - \textcolor{blue}{f(a)} | &lt; \varepsilon<br>\]が成り立つことは同値である。</p>
</div>



<h3 class="wp-block-heading" id="2-連続な関数のとき">(2) 連続な関数のとき</h3>



<p>では、簡単な例題で \( \varepsilon - \delta \) 論法による証明の流れを確認しましょう。</p>



<fieldset style="border: 2px solid #000000;"><legend><span style="font-size: 18px; color: 000000; font-weight: bold;">&nbsp;例題4&nbsp;</span> </legend>
<p>関数\[<br>f(x) = |x|<br>\]が \( x = 0 \) で連続であることを&nbsp;\( \varepsilon - \delta \) 論法を用いて示しなさい。</p>
</fieldset>



<p><strong>解説4</strong></p>



<p>\( x = \textcolor{red}{0} \) のとき、\( f(\textcolor{red}{0}) = \textcolor{blue}{0} \) である。</p>



<p>ここで、\( x = \textcolor{red}{0} \) で連続であることを示すためには、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対して、ある正の実数 \( \delta \) が存在し、\[<br>|x-\textcolor{red}{0}| &lt; \delta \ \Leftrightarrow \ | f(x) - \textcolor{blue}{0} | &lt; \varepsilon \]\[<br>|x| &lt; \delta&nbsp;\ \Leftrightarrow \ | | x | | = |x| &lt; \varepsilon<br>\]が成り立つことを示せばよい。</p>



<p>ここで、\[<br>\delta = \varepsilon<br>\]とすると、すべての \( \varepsilon \) に対して条件\[<br>|x-\textcolor{red}{0}| &lt; \delta = \varepsilon \ \Leftrightarrow \ | f(x) - \textcolor{blue}{0} | &lt; \varepsilon<br>\]を満たす。</p>



<p>よって、\( x = 0 \) で連続であることが示された。</p>



<p>\( f(x) \) が \( x = \textcolor{red}{a} \) で連続かどうかを示すときは、\[<br>\lim_{x \to \textcolor{red}{a}} f(x) = \textcolor{blue}{f(a)}<br>\]を \( \varepsilon - \alpha \) 論法で示す手順と同じようにすることで証明ができます。</p>



<p>（ただし \( x \not = a \) を除外する必要がないのが唯一の違うポイント）</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="3-連続ではない関数のとき">(3) 連続ではない関数のとき</h3>



<p>いつも連続になる関数ばかりが出題されるとは限りません。</p>



<p>ということで、連続ではない場合のパターンも確認しておきましょう。</p>



<fieldset style="border: 2px solid #000000;"><legend><span style="font-size: 18px; color: 000000; font-weight: bold;">&nbsp;例題5&nbsp;</span> </legend>
<p>関数\[<br>f(x) = \left\{ \begin{array}{l} \ 1 \ \ ( x \geqq 0) \\ \ 0&nbsp; \ \ (x &lt; 0) \end{array} \right.<br>\]が \( x = 0 \) で連続ではないことを \( \varepsilon - \delta \) 論法を用いて示しなさい。</p>
</fieldset>



<p><strong>解説5</strong></p>



<p>連続ではないことを示す場合には、背理法を使います。２２２</p>



<p>つまり、いったん連続であることを仮定します。</p>



<p>\( x = \textcolor{red}{0} \) のとき、\( f(\textcolor{red}{0}) = \textcolor{blue}{1} \) である。</p>



<p>ここで、\( x = \textcolor{red}{0} \) で連続であると仮定する。</p>



<p>すると、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対して、ある正の実数 \( \delta \) が存在し、\[<br>|x-\textcolor{red}{0}| &lt; \delta \ \Rightarrow \ | f(x) - \textcolor{blue}{1} | &lt; \varepsilon \]\[<br>|x| &lt; \delta&nbsp;\ \Rightarrow \ | f(x)-1 | &lt; \varepsilon<br>\]が成り立つ。</p>



<p>ここで、\( \varepsilon = 0.5 \) とする。</p>



<p>すると、\[<br>| f(x)-1 | &lt; 0.5 \]\[<br>-0.5 &lt; f(x) &lt; 0.5 \]\[<br>0.5 &lt; f(x) &lt; 1.5 \tag {1}<br>\]と変形できる。</p>



<p>しかし、正の実数 \( \delta \) に対し、\[<br>|x| &lt; \delta \]\[<br>- \delta &lt; x &lt; \delta<br>\]となるため、\( \delta \) の値がどんな値であったとしても範囲の中に \( &nbsp; x \lt 0 \) が含まれる。</p>



<p>[x \lt 0] のとき、\( f(x) = 0 \) となってしまい、\( &nbsp;0.5 \lt f(x) \lt 1.5 \) を満たさないため、(1)に矛盾する。</p>



<p>よって、仮定は誤りとなり、\( x = \textcolor{red}{0} \) で連続ではないことが示された。</p>



<p>このように、連続ではないことを示す場合は<strong><span class="marker-yellow">一旦連続であると仮定してから</span></strong>成り立たない反例を見つけることで証明を行います。</p>



<p>反例を示す場合、ある1つの \( \varepsilon \) を固定し、固定された \( \varepsilon \) のとき、どんな \( \delta \) であったとしても\[<br>|x-\textcolor{red}{0}| &lt; \delta \ \Rightarrow \ | f(x) - \textcolor{blue}{0} | &lt; \varepsilon<br>\]が成立しないことを示せばOKです。</p>



<p>（どんな \( \delta \) でも上の式が成り立たないような \( \varepsilon \) を探せばOK！）</p>



<h2 class="wp-block-heading" id="６練習問題">６．練習問題</h2>



<p>では、</p>



<ul class="wp-block-list">
<li>\( \varepsilon - \delta \) 論法</li>



<li>\( \varepsilon - N \) 論法</li>



<li>関数の連続性</li>
</ul>



<p>に関する練習問題を1問ずつ、合計3問にチャレンジしてみましょう。</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="練習1">練習1</h3>



<p>つぎの極限\[<br>\lim_{x \to 3} \sqrt{x-3} = 0<br>\]を \( \varepsilon - \delta \) 論法を用いて示しなさい。</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="練習2">練習2</h3>



<p>つぎの極限\[<br>\lim_{n \to \infty} \frac{n^2}{3n^2 - 1} = \frac{1}{3}<br>\]を \( \varepsilon - N \) 論法を用いて示しなさい。</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="練習3">練習3</h3>



<p>関数\[<br>f(x) = \frac{1}{x}<br>\]が \( x = 1 \) で連続かどうかを \( \varepsilon - \delta \) 論法を用いて確認しなさい。</p>



<h2 class="wp-block-heading" id="７練習問題の答え">７．練習問題の答え</h2>



<h3 class="wp-block-heading" id="解答1">解答1</h3>



<p>極限\[<br>\lim_{x \to \textcolor{red}{3}} \sqrt{x-3} = \textcolor{blue}{0}<br>\]を示すためには、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対し、ある正の実数 \( \delta \) が存在し、\[<br>0 &lt; |x-\textcolor{red}{3}| &lt; \delta \ \ ならば \ \ | \sqrt{x-3} - \textcolor{blue}{0} | &lt; \varepsilon \tag{1}<br>\]となることを示せばよい。</p>



<p>\( 0 \lt |x-\textcolor{red}{3}| \lt \delta \) は、\[<br>- \delta &lt; x - 3 &lt; \delta \]\[<br>3 - \delta &lt; x &lt; 3 + \delta \ (x \not = 3)<br>\]と変形できる。</p>



<p>また、\[<br>| \sqrt{x-3} - \textcolor{blue}{0} | &lt; \varepsilon<br>\]の両辺を2乗すると、\[<br>0 \leqq x-3 &lt; \varepsilon^2 \]\[<br>0 \leqq x &lt; \varepsilon^2 + 3<br>\]となる。（2乗したことにより \( x \geqq 0 \) となる）</p>



<p>つまり、\[<br>3 - \delta &lt; x &lt; 3 + \delta \ (x \not = 3) \ \Rightarrow \&nbsp;0 \leqq x &lt; \varepsilon^2 + 3<br>\]となることを示せばよい。</p>



<p>ここで、\[<br>3 + \delta = \varepsilon^2 + 3<br>\]より、\[<br>\delta = \varepsilon^2<br>\]とすると、すべての \( \varepsilon \) に対し、\[<br>3 - \varepsilon^2 &lt; x &lt; 3 + \varepsilon^2 \ (x \not = 3) \ \Rightarrow \&nbsp;0 \leqq x &lt; \varepsilon^2 + 3<br>\]となるので、(1)も成立する。</p>



<p>よって、\[<br>\lim_{x \to \textcolor{red}{3}} \sqrt{x-3} = \textcolor{blue}{0}<br>\]が示された。</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="解答2">解答2</h3>



<p>極限\[<br>\lim_{n \to \infty} \frac{n^2}{3n^2 - 1} = \textcolor{blue}{\frac{1}{3}}<br>\]を示すためには、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対し、ある正の自然数 \( N \) が存在し、\[<br>n &gt; N \ \Rightarrow \ \left| \frac{n^2}{3n^2 - 1}- \textcolor{blue}{\frac{1}{3}} \right| &lt; \varepsilon<br>\]となることを示せばよい。</p>



<p>ここで、\[\begin{align*}<br>\frac{n^2}{3n^2 - 1} - \frac{1}{3} &amp; = \frac{3n^2 - (3n^2-1)}{3(3n^2-1)}<br>\\ &amp; = \frac{1}{3(3n^2-1)} &gt; 0<br>\end{align*}\]と変形できる。</p>



<p>（\( n \to \infty \) なので、\( 3n^2 - 1 \gt 0 \) と考えてよい。）</p>



<p>さらに、\[\begin{align*}<br>&amp; \left| \frac{n^2}{3n^2 - 1}- \textcolor{blue}{\frac{1}{3}} \right|&lt; \varepsilon<br>\\&nbsp;\Leftrightarrow \ &amp; \frac{1}{3(3n^2-1)} &lt; \varepsilon<br>\\&nbsp;\Leftrightarrow \ &amp; 3(3n^2-1) &gt; \frac{1}{\varepsilon}<br>\\&nbsp;\Leftrightarrow \ &amp; 3n^2-1 &gt; \frac{1}{3 \varepsilon}<br>\\&nbsp;\Leftrightarrow \ &amp; 3n^2 &gt; \frac{1}{3 \varepsilon} + 1<br>\\&nbsp;\Leftrightarrow \ &amp; n^2 &gt; \frac{1}{9} \left( \frac{1}{\varepsilon} + 1 \right)<br>\end{align*}\]となるので、\[<br>n^2 &gt; \frac{1}{9} \left( \frac{1}{\varepsilon} + 1 \right) \]\[<br>n &gt; \frac{1}{3} \sqrt{ \frac{1}{ \varepsilon} + 1}<br>\]とすることで \( n \) に関する関係式となる。</p>



<p>つまり、すべての \( \varepsilon \) に対し、\[<br>n &gt; N \Rightarrow n &gt; \frac{1}{3} \sqrt{ \frac{1}{ \varepsilon} + 1}<br>\]を満たすような自然数 \( N \) を1つ見つければよい。</p>



<p>ここで、\( N \) を\[<br>N &gt; \frac{1}{3} \sqrt{ \frac{1}{\varepsilon} + 1}<br>\]を満たす自然数とする。すると、\[<br>n &gt; N &gt; \frac{1}{3} \sqrt{ \frac{1}{ \varepsilon} + 1}<br>\]となるので、すべての \( \varepsilon \) に対し、条件\[<br>n &gt; N&nbsp;&gt; \frac{1}{3} \sqrt{ \frac{1}{ \varepsilon} + 1} \ \Rightarrow \ \left| \frac{2n}{2n+1} - \textcolor{blue}{1} \right| &lt; \varepsilon<br>\]を満たす。</p>



<p>よって、\[<br>\lim_{n \to \infty} \frac{n^2}{3n^2 - 1} = \textcolor{blue}{\frac{1}{3}}<br>\]が示された。</p>



<h3 class="wp-block-heading" id="解答3">解答3</h3>



<p>\( x = \textcolor{red}{1} \) のとき、\( f(\textcolor{red}{1}) = \textcolor{blue}{1} \) である。</p>



<p>ここで、\( x = \textcolor{red}{1} \) で連続であると仮定する。</p>



<p>すると、任意の正の実数 \( \varepsilon \) に対して、ある正の実数 \( \delta \) が存在し、\[<br>|x-\textcolor{red}{1}| &lt; \delta \ \Rightarrow \ \left| \frac{1}{x} - \textcolor{blue}{1} \right| &lt; \varepsilon \tag{1}<br>\]が成り立つ。</p>



<p>ここで、\( &nbsp;|x-1| \lt \delta \) は\[<br>|x-1| &lt; \delta \]\[<br>- \delta &lt; x-1 &lt; \delta \]\[<br>1 - \delta &lt; x &lt; 1 + \delta<br>\]と変形でき、\[<br>\left| \frac{1}{x} - 1 \right|<br>\]は\[<br>- \varepsilon &lt; \frac{1}{x} - 1 &lt; \varepsilon \]\[<br>1 - \varepsilon &lt; \frac{1}{x}&nbsp; &lt; 1 + \varepsilon \]\[<br>\frac{1}{1+\varepsilon} &lt; x &lt; \frac{1}{1-\varepsilon}<br>\]と変形ができる。</p>



<p>つまり、すべての \( \varepsilon \) に対し、\[<br>1 - \delta &lt; x &lt; 1 + \delta&nbsp; \Rightarrow \frac{1}{1+\varepsilon} &lt; x &lt; \frac{1}{1-\varepsilon}<br>\]を満たすような \( \delta \) を1つ見つければよい。</p>



<p>そのためには、\[<br>1 - \delta = \frac{1}{1+\varepsilon} \Leftrightarrow \delta = \frac{\varepsilon}{1+\varepsilon} \]\[<br>1 + \delta = \frac{1}{1-\varepsilon} \Leftrightarrow \delta = \frac{\varepsilon}{1-\varepsilon}<br>\]の2つのうち、小さい方を \( \delta \) してとればよい。</p>



<figure class="wp-block-image"><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200523083909.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200523083909g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200523083909g:plain"/></figure>



<p>ここで、\( \min (A,B) \) を A, Bの2つのうち、小さい方を表すとすると、\[<br>\delta = \min ( \frac{\varepsilon}{1+\varepsilon}, \frac{\varepsilon}{1-\varepsilon}&nbsp; )<br>\]とすることで<a href="#f-87a8505e" name="fn-87a8505e" title="今回の場合、\( \varepsilon \) が正なので、左側 \( \frac{\varepsilon}{1+\varepsilon} \) のほうが小さいことがわかる。なので、わざわざminをおかなくても、\[\delta =&nbsp; \frac{\varepsilon}{1+\varepsilon}\]としてあげてもOK。">*3</a>、\[<br>1 - \delta &lt; x &lt; 1 + \delta&nbsp; \Rightarrow \frac{1}{1+\varepsilon} &lt; x &lt; \frac{1}{1-\varepsilon}<br>\]を成立させることができるので、(1)も成立し、仮定が正しいことがわかる。</p>



<p>よって \( f(x) \) は \( x = 1 \) で連続である。</p>



<h2 class="wp-block-heading" id="８さいごに">８．さいごに</h2>



<p>今回は \( \varepsilon - \delta \) 論法、\( \varepsilon - N \) 論法をうさぎでもわかるようにわかりやすく説明していきました。</p>



<p>この記事を見て、\( \varepsilon - \delta \) 論法、\( \varepsilon - N \) 論法について少しでも理解していただけたら幸いです。</p>



<p>もし、機会があれば、</p>



<ul class="wp-block-list">
<li>はさみうちの定理の証明</li>



<li>極限の計算公式の一部<a href="#f-78f0106b" name="fn-78f0106b" title="例えば、\[\lim_{n \to \infty} a_n = a , \ \ \ \lim_{n \to \infty} b_n = b\]ならば、\[\lim_{n \to \infty} (a_n+b_n) = a+b\]のような公式">*4</a></li>
</ul>



<p>のような&nbsp;\( \varepsilon - \delta \) 論法、\( \varepsilon - N \) 論法を用いた応用例について紹介したいと思います。</p>



<div class="footnote">
<p class="footnote"><a href="#fn-5963d2fc" name="f-5963d2fc" class="footnote-number">*1</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">もし、大きい方を \( \delta \) にしてしまうと、前提条件のとき、必ず結論になると言うことができません。そのため、なるべく前提条件は<strong><span class="marker-yellow">小さくかつ結論の範囲を網羅するように</span></strong>取る必要があります。</span></p>
<p class="footnote"><a href="#fn-09116542" name="f-09116542" class="footnote-number">*2</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">ガウス記号 \( [a] \) は、\( a \) の整数部分を表す。例えば、\( [3.14] \) であれば、3となる。</span></p>
<p class="footnote"><a href="#fn-87a8505e" name="f-87a8505e" class="footnote-number">*3</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">今回の場合、\( \varepsilon \) が正なので、左側 \( \frac{\varepsilon}{1+\varepsilon} \) のほうが小さいことがわかる。なので、わざわざminをおかなくても、\[<br>\delta =&nbsp; \frac{\varepsilon}{1+\varepsilon}<br>\]としてあげてもOK。</span></p>
<p class="footnote"><a href="#fn-78f0106b" name="f-78f0106b" class="footnote-number">*4</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">例えば、\[<br>\lim_{n \to \infty} a_n = a , \ \ \ \lim_{n \to \infty} b_n = b<br>\]ならば、\[<br>\lim_{n \to \infty} (a_n+b_n) = a+b<br>\]のような公式</span></p>
</div>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-analysis-epsilon-delta/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>1</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>うさぎ塾　微積分総復習　Part3　積分編</title>
		<link>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-3c-review3</link>
					<comments>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-3c-review3#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[ももうさ]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 24 Apr 2020 15:00:00 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[微積分]]></category>
		<category><![CDATA[数学]]></category>
		<category><![CDATA[解析]]></category>
		<category><![CDATA[高校数学]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-3c-review3</guid>

					<description><![CDATA[数3の積分分野の総復習問題を18問厳選して用意しました。積分を一通り習った人、模試、試験や入試直前の演習、大学で解析学を学ぶ前のリハビリなどにぜひ解いてみてください。
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>こんにちは、ももやまです。</p>
<p>「うさぎ塾　微積分総復習」では、数3の中で特に重要な</p>
<ul class="wp-block-list dbp-list"><li><a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math/3C/review1">極限（Part1）</a></li><li><a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math/3C/review2">微分（Part2）</a></li><li><span style="color: #cc00cc;"><strong>積分（Part3）</strong></span></li></ul>
<p>の総復習問題を用意しています。</p>
<p>最終回であるPart3は、積分に関する総復習問題を厳選して用意しました。</p>
<ul class="wp-block-list dbp-list"><li>数3で極限を一通り習った人</li><li>模試・試験・入試前の直前演習</li><li>大学で解析学を学ぶ前のリハビリ</li></ul>
<p>などにご使用ください。</p>
<p>なお、問題のPDFは<a href="https://bit.ly/biseki-pdf3">こちら</a>からダウンロードできます。</p>
<p>解答は、この記事の後ろにまとめて用意しています。</p>
<p>※ \( \log x \) は、\( \log_{e} x \)（底が \( e \) の対数、自然対数）を表します。</p>
<h2 class="wp-block-heading">問題１．不定積分総復習</h2>
<p>つぎの(1)～(7)の不定積分を計算しなさい。（配点　35）</p>
<p>(1)\[<br>
\int (x-1)(x^2 + x + 1) \ dx<br>
\]</p>
<p>(2)\[<br>
\int \frac{1}{(2x+1)^2} \ dx<br>
\]</p>
<p>(3)\[<br>
\int \sin x \cos x \ dx<br>
\]</p>
<p>(4) \[<br>
\int 3^x \ dx<br>
\]</p>
<p>(5) \[<br>
\int x \log x \ dx<br>
\]</p>
<p>(6)\[<br>
\int x^2 e^x \ dx<br>
\]</p>
<p>(7)\[<br>
\int \frac{1}{3x+34} \ dx<br>
\]</p>
<h2 class="wp-block-heading">解答１．</h2>
<p>[5点×7=35点]</p>
<h3 class="wp-block-heading">(1)</h3>
<p>まず、式を展開しましょう。\[\begin{align*}<br>
(x-1)(x^2 + x + 1) &amp; = x^3 + x^2 + x - x^2 - x - 1<br>
\\ &amp; = x^3 - 1<br>
\end{align*} \]なので、積分定数 \( C \) を用いて\[\begin{align*}<br>
\int (x-1)(x^2 + x + 1) \ dx &amp; = \int x^3 - 1 \ dx<br>
\\ &amp; = \frac{1}{4} x^4 - x + C<br>
\end{align*}\]となる。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">整式・分数・ルートの積分</span>
<p>基本的に\[<br>
\int x^n \ dx = \frac{1}{n+1} x^{n+1}<br>
\]を覚えていたらOK！</p>
<p>（\( n \) は自然数でなくてもOKだが、\( n \not = 1 \) に注意）</p>
<p>\( n = -1 \) のとき、つまり\[<br>
\int x^{-1} \ dx = \int \frac{1}{x} \ dx<br>
\]は、\[<br>
\int \frac{1}{x} \ dx = \log |x| + C<br>
\]になる点に注意！！</p>
</div>
<p>この公式は、数2で習う\[<br>
\int x^4 \ dx = \frac{1}{5} x^5 + C<br>
\]のような多項式・整式だけでなく、\[\begin{align*}<br>
\int \frac{1}{x^3} \ dx &amp; = \int \ x^{-3} \ dx<br>
\\ &amp; = - \frac{1}{2} x^{-2} + C<br>
\\ &amp; = - \frac{1}{2x^2} + C<br>
\end{align*} \]や、\[\begin{align*}<br>
\int \sqrt{x} \ dx &amp; = x^{ \frac{1}{2} } \ dx<br>
\\ &amp; = \frac{2}{3} x^{ \frac{3}{2} }<br>
\\ &amp; = \frac{2}{3} x \sqrt{x}<br>
\end{align*} \]のように、分数やルートの式でも使うこともできます！</p>
<p>ただし、<strong><span class="marker-pink">\( n = -1 \) のとき</span></strong>、つまり\[<br>
\int x^{-1} \ dx = \int \frac{1}{x} \ dx<br>
\]には注意が必要です。</p>
<p>そのまま公式に当てはまめると、\[<br>
\int x^{-1} \ dx = x^0 \ dx + C = C<br>
\]とわけがわからないことになってしまいます。</p>
<p>ところで、前回の微分編で\[<br>
\left( \log |x| \right)' = \frac{1}{x}<br>
\]となることを説明しましたね。</p>
<p>積分は、微分の逆の操作をしているので、\( n = -1 \) のときは、\[\begin{align*}<br>
\int x^{-1} \ dx &amp; = \int \frac{1}{x} \ dx<br>
\\ &amp; = \log |x| + C<br>
\end{align*} \]となるので注意が必要です。</p>
<h3 class="wp-block-heading">(2)</h3>
<p>やり方は2通りあります。</p>
<p><strong>[その1：素直に置換積分]</strong></p>
<p>複雑な積分を計算する方法の1つに、いったん他の文字に置き換えてから積分する方法があります。</p>
<p>しかし、置き換えた場合は、積分する文字も変化するため注意が必要です。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">置換積分</span>
<p>複雑な関数を積分する際には、</p>
<ul class="wp-block-list dbp-list"><li>\( t = g(x) \) とおく</li><li>積分する変数が \( x \) から \( y \) にかわるので、\( dx \) と \( dt \) の関係式を求める。関係式は、\[<br>dt = g'(x) \ dx \]\[<br>dx = \frac{1}{g'(x)} \ dt<br>\]と求めることができる。</li><li>定積分の場合は、積分範囲を \( x \) のものから \( y \) のものに変える</li><li>不定積分の場合は、\( g(x) = t \) を代入し、もとの \( x \) の式に戻す。</li></ul>
</div>
<p>今回の場合、\( t = 2x + 1 \) とおく。すると、\( dt = 2 dx \) より、\( dx = \frac{1}{2} \ dt \) となる。</p>
<p>つまり、\[\begin{align*}<br>
\int \frac{1}{(2x+1)^2} \ dx &amp; = \int \frac{1}{t^2} \cdot \frac{1}{2} \ dt<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \int \frac{1}{t^2} \ dt<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \cdot \left( - \frac{1}{t} \right) + C<br>
\\ &amp; = - \frac{1}{2t} + C<br>
\\ &amp; = - \frac{1}{2(2x+1)} + C<br>
\end{align*} \]と計算できます。</p>
<p><strong>[その2：置換積分の省略公式]</strong></p>
<p>実は、カッコ・ルートの中身を微分した結果が被積分関数内に含まれている場合、簡単に積分することができます。</p>
<p>詳しい方法については、こちらの記事で説明しているので、ぜひご覧ください。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">カッコ・ルートなどの<span style="color: #ffff00;">中身</span>が被積分関数に含まれている場合の積分公式</span>
<p>カッコ・ルートの中身を微分した結果が被積分関数内に含まれている場合</p>
<ul class="wp-block-list dbp-list"><li>カッコの中身の微分結果で割る</li><li>カッコの外の積分を行う</li></ul>
<p>により、置換積分せずに（過程を省略して）結果を出すことができる。</p>
<p>数式で表すと、\[ \int f'(g(x)) g'(x) \ dx = \int f(t) \ dt \]となります。</p>
<p>（省略公式では \( t = g(x) \) とおいてるのを省略して一気に計算している）</p>
</div>
<p>今回の場合、\( (2x+1)^{-2} \) の括弧の中身は \( 2x+1 \) なので、微分した結果は2となります。</p>
<p>そこで、\[\begin{align*}<br>
\int \frac{1}{(2x+1)^2} \ dx &amp; = \int (2x+1)^{-2} \ dx<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \int 2 (2x +1)^{-2} \ dx<br>
\end{align*}\]とすることで、\[\begin{align*}<br>
\int \frac{1}{(2x+1)^2} \ dx = \int (2x+1)^{-2} \ dx<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \int 2 (2x +1)^{-2} \ dx<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \int (2x+1)' (2x +1)^{-2} \ dx<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \cdot (2x+1)^{-1} \cdot (-1) + C<br>
\\ &amp; = - \frac{1}{2(2x+1)} + C<br>
\end{align*}\]と計算することができるのです！</p>
<p>このタイプの積分には、他にも\[<br>
\int x \sqrt{1-x^2} \ dx, \ \ \ \int  xe^{x^2} \ dx<br>
\]のようなものにも適用することができます。</p>
<p>2つとも実際に計算してみると、\[\begin{align*}<br>
\int x \sqrt{1-x^2} \ dx &amp; = - \frac{1}{2} (-2x) \sqrt{1-x^2} \ dx<br>
\\ &amp; = - \frac{1}{2} (1-x^2)' \sqrt{1-x^2} \ dx<br>
\\ &amp; = - \frac{1}{2} \cdot (1-x^2)^{ \frac{3}{2} } \cdot \frac{2}{3}<br>
\\ &amp; = - \frac{1}{3} \sqrt{1-x^2} (1-x^2) + C<br>
\end{align*} \]</p>
<p>\[\begin{align*}<br>
\int xe^{x^2}\ dx &amp; = \frac{1}{2} \int 2x e^{x^2} \ dx<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \int (x^2)' e^{x^2} \ dx<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} e^{x^2} + C<br>
\end{align*} \]</p>
<p>のように計算することができます。</p>
<h3 class="wp-block-heading">(3)</h3>
<p>三角関数の公式を使うタイプの積分です。</p>
<p>まず、三角関数の積分の公式を確認しましょう。</p>
<p>微分のときと同じように \( a \) を付けた形にしています。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">三角関数の積分</span>
<p>頭に入れておきたい積分\[<br>
\int \sin ax \ dx = - \frac{1}{a} \cos ax + C \]\[<br>
\int \cos ax \ dx = \frac{1}{a} \sin ax + C \]\[<br>
\int \tan x \ dx = - \log | \cos x | + C \]\[<br>
\int \frac{1}{\cos^2 x} \ dx = \tan x + C \]\[<br>
\int \frac{1}{\sin^2 x} \ dx = - \tan x + C<br>
\]</p>
</div>
<p>注意点としては、他の積分公式でも言えますが、\[<br>
\int \cos x \ dx = \sin x + C<br>
\]などの公式の \( x \) の部分を<strong><span class="marker-pink">他の文字に書き換えても成立しません</span></strong>。</p>
<p>つまり、<strong><span class="marker-yellow">公式と全く同じ形であったときのみ公式を適用</span></strong>することができます。</p>
<p>例えば、\[<br>
\int \cos 2x \ dx = \sin 2x + C<br>
\]とするのは<span style="color: #ff0000;"><strong>ダメ</strong></span>です。（正しくは \( \frac{1}{2} \sin 2x + C \)）</p>
<p>公式ではない形の場合、<strong>置換積分を行い、公式の形に直してから計算をする必要があります</strong>。</p>
<p>例えば、上の例の場合、\( 2x = t \) と置き換え、\( 2 dx = dt \), \( dx = \frac{1}{2} dt \) としてから、\[\begin{align*}<br>
\int \cos 2x \ dx &amp; = \frac{1}{2} \int \cos t \ dt<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \sin t + C<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \sin 2x + C<br>
\end{align*} \]と計算する必要があります。</p>
<p>なお、三角関数の積分では倍角、3倍角、加法定理、積和の公式など様々な公式を使います。</p>
<p>忘れてしまった人は、こちらの記事で復習しましょう。</p>
<p><cite class="hatena-citation"><a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math/analysis08">www.momoyama-usagi.com</a></cite></p>
<p>特に2倍角の定理に関する積分はかなり頻繁に出るので、できるかぎり公式を頭の中に入れておきましょう。今回の場合、\[<br>
\sin x \cos x = \frac{1}{2} \sin 2x<br>
\]となるため、\[\begin{align*}<br>
\int \sin x \cos x \ dx &amp; = \frac{1}{2} \int \sin 2x \ dx<br>
\\ &amp; = - \frac{1}{4} \cos 2x<br>
\end{align*} \]と計算できます。</p>
<p>前回も説明しましたが、三角関数の微分積分の関係は、下のような図の関係になっていることを頭に入れておくと公式を忘れにくいかと思います。</p>
<p><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200409223226.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200409223226g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200409223226g:plain" class="hatena-fotolife" itemprop="image"></p>
<h3 class="wp-block-heading">(4)</h3>
<p>指数関数の \( e^x \) 以外の微分を行う問題です。</p>
<p>公式の導出方法は2パターンです。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">指数関数の積分</span>
<p>頭に入れておきたい指数関数の積分\[<br>
\int e^{ax} \ dx = \frac{1}{a} e^{ax} + C \]\[<br>
\int a^x \ dx = \frac{a^x}{\log a} + C<br>
\]</p>
</div>
<p><strong>[その1：微分の公式から導き出す]</strong></p>
<p>前回の微分編で、対数微分法を用いて\[<br>
\left( a^x \right)' = a^x \log a<br>
\]と微分できることを示しました。</p>
<p>つまり、\( \log a \) を割って\[<br>
\left( \frac{a^x}{\log a} \right)' = a^x<br>
\]としても成立しますね。</p>
<p>よって、\[<br>
\int a^x \ dx = \frac{a^x}{\log a} + C<br>
\]と導くことができます。</p>
<p><strong>[その2：頑張って積分する]</strong>\[\begin{align*}<br>
\int a^x \ dx &amp; = \int e^{x \log a} \ dx<br>
\\ &amp; = \frac{1}{\log a} e^{x \log a}<br>
\\ &amp; = \frac{1}{\log a} a^x + C<br>
\end{align*} \]と計算できます。</p>
<p>\( a^x = e^{x \log a} \) とするのがコツ！</p>
<p>今回の場合、\( a = 3 \) のパターンなので、積分定数 \( C \) を用いて\[<br>
\int 3^x \ dx = \frac{3^x}{\log 3} + C<br>
\]と求められます。</p>
<h3 class="wp-block-heading">(5)</h3>
<p>部分積分を使うパターンです。 \( \log x \) が出てきた場合は部分積分をすることが多いです。（たまに例外がありますが…）</p>
<p>念のため、公式を確認しておきましょう。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">部分積分の公式</span>
<p>不定積分の場合\[ \int f(x) g'(x) \ dx = f(x) g(x) - \int f'(x) g(x)  \ dx  \]</p>
<p>定積分の場合\[ \int^b_a f(x) g'(x) \  dx = \left[ f(x) g(x) \right]^b_a - \int^b_a f'(x) g(x) \ dx \]</p>
</div>
<p>部分積分について詳しくはこちらの記事をご覧ください。</p>
<p>次の(6)で使える部分積分の連鎖公式も下の記事で説明しています。</p>
<p><cite class="hatena-citation"><a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math/analysis06">www.momoyama-usagi.com</a></cite></p>
<p>今回の場合は、積分定数 \( C \) を用いて\[\begin{align*}<br>
\int x \log x \ dx &amp; = \frac{1}{2} x^2 \log x - \int \frac{1}{2} x^2 \cdot \frac{1}{x} \ dx<br>
\\ &amp; =  \frac{1}{2} x^2 \log x - \frac{1}{2} \int  x \ dx<br>
\\ &amp; =  \frac{1}{2} x^2 \log x - \frac{1}{4} x^2 + C<br>
\end{align*} \]と計算することができます。</p>
<h3 class="wp-block-heading">(6)</h3>
<p>\( e^x \) ×（多項式）のパターンは、部分積分を<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math/analysis06">連鎖的に適用</a>させることで、あっという間に計算をすることができます。</p>
<p>普通に積分する場合、積分定数 \( C \) を用いて\[\begin{align*}<br>
\int x^2 e^x \ dx &amp; = x^2 e^x - \int 2x e^x \ dx<br>
\\ &amp; = x^2 e^x - \left( 2x e^x  - \int 2 e^x \ dx \right)<br>
\\ &amp; = x^2 e^x - 2x e^x + 2 \int  e^x \ dx<br>
\\ &amp; = (x^2 - 2x + 2) e^x + C<br>
\end{align*} \]と計算します。</p>
<p>しかし、<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math/analysis06">連鎖公式</a>を適用させることで、\[\begin{align*}<br>
\int x^2 e^x \ dx &amp; = x^2 e^x - 2x e^x + 2e^x<br>
\\ &amp; = (x^2 - 2x + 2) e^x + C<br>
\end{align*}\]とあっという間に計算ができます。</p>
<p>余計なインテグラルも書く必要がないので時間短縮につながります。</p>
<h3 class="wp-block-heading">(7)</h3>
<p>分子が、分母の微分したものを表すタイプの関数は、下の公式により簡単に積分することができます。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">分子が分母を微分した形の場合の積分公式</span>
<p>\[ \int \frac{ f'(x)}{f(x)} \ dx = \log | f(x) | + C \]</p>
</div>
<p>今回は、「分子が分母を微分した形であること」が見分けやすいですが、問題によっては少し見分けにくい（知ってないと解けない）ようなタイプもあるので注意してください。</p>
<p>今回の場合、積分定数 \( C \) を用いて\[\begin{align*}<br>
\int \frac{1}{3x+34} \ dx &amp; = \frac{1}{3} \frac{3}{3x+34}<br>
\\ &amp; = \frac{1}{3} \log | 3x + 34 | + C<br>
\end{align*}\]計算できます。（絶対値付けてね！！）</p>
<h2 class="wp-block-heading">問題２．定積分総復習</h2>
<p>つぎの(1)～(5)の定積分を計算しなさい。（配点　25）</p>
<p>(1)\[<br>
\int^{3}_{0} \sqrt{9-x^2} \ dx<br>
\]</p>
<p>(2)\[<br>
\int^{e^3}_{e} \frac{1}{x \log x} \ dx<br>
\]</p>
<p>(3)\[<br>
\int^{3}_{2} \frac{1}{(x+3)(x+4)} \ dx<br>
\]</p>
<p>(4)\[<br>
\int^{e}_{0} \frac{2x+4}{x^2+4x+12} \ dx<br>
\]</p>
<p>(5)\[<br>
\int^{ \frac{1}{2} }_{0} \frac{1}{1+4x^2} \ dx<br>
\]</p>
<h2 class="wp-block-heading">解答２．</h2>
<p>[5点×5=25点]（結果が違う場合、不定積分（原始関数）が正しければ3点）</p>
<h3 class="wp-block-heading">(1)</h3>
<p>いきなり特殊なパターンの定積分です。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">三角関数の置換を行う特殊な積分</span>
<p>三角関数の置換を行う代表例は以下の3つ。\[<br>
\int^{\beta}_{\alpha} \sqrt{a^2 - x^2} \ dx<br>
\]の積分は、\( x = a \sin t \) とおく。</p>
<p>\[ \int^{\beta}_{\alpha} \frac{1}{\sqrt{a^2 - x^2} } \ dx \]の積分は、\( x = a \sin t \) とおく。</p>
<p>\[ \int^{\beta}_{\alpha} \frac{1}{a^2 + x^2} \ dx \]の積分は、\( x = a \tan t \) とおく。</p>
</div>
<p>今回の場合、\( a = 3 \) のパターンなので、\( x = 3 \sin t \) とする。</p>
<p>すると、\( dx = 3 \cos t \ dt \) となる。</p>
<p>また、積分範囲は \( 0 \to 3 \) から \( 0 \to \frac{\pi}{2} \) に変わる。</p>
<p>（慣れないうちは積分範囲の変換は頭でやらず、必ず書くこと！！）</p>
<p>よって、\[\begin{align*}<br>
\int^{3}_{0} \sqrt{ 9 - x^2 } \ dx &amp; = \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} \sqrt{ 9 -  9\sin^2 t} \cdot 3 \cos t \ dt<br>
\\ &amp; = \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} \sqrt{ 9 \cos^2 t} \cdot 3 \cos t \ dt<br>
\\ &amp; = 9  \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} \cos^2 t \ dt<br>
\\ &amp; = \frac{9}{2}  \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0}  \cos 2t + 1 \ dt<br>
\\ &amp; = \frac{9}{2} \left[ \frac{1}{2} \sin 2t + t \right]t^{ \frac{\pi}{2} }_{0}<br>
\\ &amp; = \frac{9}{2} \cdot \frac{\pi}{2} = \frac{9}{4} \pi<br>
\end{align*}\]となる<a href="#f-98f140c8" name="fn-98f140c8" title="\( \sqrt{9 \cos^2 t} = 3 \cos t \) と普通に計算していますが、\( \cos t \geqq 0 \) なので絶対値を外しているのであって、本来は絶対値が必要なことに注意しましょう。ねんのため。">*1</a>。</p>
<p>なお、倍角公式\[<br>
\cos^2 x = \frac{1}{2} ( \cos 2x + 1 )<br>
\]を忘れた or 導出できないという人は<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math/analysis08">こちら</a>で確認しましょう。</p>
<p><strong>[別解]</strong></p>
<p>定積分\[ y = \sqrt{9 - x^3}\]は半径3の円の面積\[<br>
3^2 \pi = 9 \pi<br>
\]の 1/4 を表しているので、\[<br>
\int^{3}_{0} \sqrt{ 9 - x^2 } \ dx = \frac{1}{4} 3^2 \pi = \frac{9}{4} \pi<br>
\]と計算するのもあり。</p>
<p><img src="https://www.momoyama-usagi.com/wp-content/uploads/2021/05/20200409223217.gif" alt="f:id:momoyama1192:20200409223217g:plain" title="f:id:momoyama1192:20200409223217g:plain" class="hatena-fotolife" itemprop="image"></p>
<h3 class="wp-block-heading">(2)</h3>
<p>積分公式\[ \frac{ f'(x)}{f(x)} = \log | f(x) | + C \]を難しくしたバージョン。</p>
<p>\[\begin{align*}<br>
\int^{e^3}_{e} \frac{1}{x \log x} \ dx &amp; = \int^{e^3}_{e} \frac{ \frac{1}{x} }{\log x} \ dx<br>
\\ &amp; = \int^{e^3}_{e} \frac{ ( \log x )' }{ \log x } \ dx<br>
\\ &amp; =  \left[ \log | \log | x | | \right]^{e^3}_{e}<br>
\\ &amp; = \log 3 - \log 1 = \log 3<br>
\end{align*} \]</p>
<h3 class="wp-block-heading">(3)</h3>
<p>部分分数分解をして和の形に分離してから計算するパターン\[\begin{align*}<br>
\int^{3}_{2} \frac{1}{(x+3)(x+4)} \ dx &amp; = \int^{3}_{2} \left( \frac{1}{x+3} - \frac{1}{x+4} \right) \ dx<br>
\\ &amp; = \int^{3}_{2} \frac{1}{x+3} \ dx - \int^{3}_{2} \frac{1}{x+4} \ dx<br>
\\ &amp; = \left[ \log |x+3| \right]^{3}_{2} - \left[ \log |x+4| \right]^{3}_{2}<br>
\\ &amp; = \log 6 - \log 5 - \left( \log 7 - \log 6 \right)<br>
\\ &amp; = 2 \log 6 - \log 5 - \log 7<br>
\\ &amp; = \log \frac{36}{35}<br>
\end{align*} \]と計算できる。</p>
<p>このパターンの積分練習は<a href="https://www.momoyama-usagi.com/entry/math/analysis05">こちらの記事</a>をご覧ください。</p>
<p>（1つ前の式で止めてOKです。）</p>
<h3 class="wp-block-heading">(4)</h3>
<p>再び積分公式\[ \frac{ f'(x)}{f(x)} = \log | f(x) | + C \]のパターンです。\[\begin{align*}<br>
\int^{e}_{0} \frac{2x+4}{x^2 + 4x + 12} \ dx &amp; = \int^{e}_{0} \frac{ ( x^2 + 4x + 12 )' }{x^2 + 4x + 12} \ dx<br>
\\ &amp; = \left[ \log | x^2 + 4x + 12 | \right]^{e}_{0}<br>
\\ &amp; = \log \left( e^2 + 4e + 12 \right) - \log 12<br>
\\ &amp; = \log \frac{e^2 + 4e + 12}{12}<br>
\end{align*} \]となる。</p>
<p>（1つ前の式で止めてOKです。）</p>
<h3 class="wp-block-heading">(5)</h3>
<p>三角関数の置き換えを行う特殊パターンです。\[<br>
\int^{\beta}_{\alpha} \frac{1}{a^2 + x^2} \ dx<br>
\]の \( a = 1/2 \) のパターンなので、\( x = \frac{1}{2} \tan t \) とおきます。</p>
<p>すると、\( dx = \frac{1}{2 \cos^2 t} \) となり、積分範囲は \( 0 \to 1/2 \) から \( 0 \to \pi/4 \) となります。</p>
<p>よって、\[\begin{align*}<br>
\int^{\frac{1}{2}}_{0} \frac{1}{1 + 4x^2} \ dx &amp; = \int^{\frac{\pi}{4}}_{0} \frac{1}{1 + \tan^2 t} \cdot \frac{1}{2 \cos^2 t} \ dt<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \int^{\frac{\pi}{4}}_{0} 1 \ dt<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \left[  t \right]^{\frac{\pi}{4}}_{0}<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \cdot \frac{\pi}{4}<br>
\\ &amp; = \frac{\pi}{8}<br>
\end{align*} \] となる。</p>
<h2 class="wp-block-heading">問題３．定積分関数の微分</h2>
<p>つぎの関数の導関数 \( G'(x) \) を求めなさい。（配点　 5）\[<br>
G(x) = \int^{x}_{0} (x-t) \cos t \ dt<br>
\]</p>
<h2 class="wp-block-heading">解答３．</h2>
<p>[5点]</p>
<p>定積分関数で表された関数を微分する問題です。</p>
<p>次の2つの公式を頭に入れておきましょう。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">定積分関数の微分公式</span>
<p>定積分関数で表された関数</p>
<p>(公式1) \[ \frac{d}{dx} \int^{x}_{a} f(t) \ dt = f(t) \]</p>
<p>\( a = 0 \) となっていることが多い。</p>
<p>(公式2) \[ \frac{d}{dx} \int^{g_1 (x)}_{g_2 (x)} f(t) \ dt = f (g_1(x) ) g_1'(x) - f (g_2(x) ) g_2'(x) \]</p>
<p>（公式2は合成関数の微分を用いることで導ける）</p>
</div>
<p>計算すると、\[\begin{align*}<br>
G'(x) &amp; = \frac{d}{dx} \int^{x}_{0} (x - t) \cos t \ dt<br>
\\ &amp; = \frac{d}{dx} x \int^{x}_{0} \cos t \ dt - \int^{x}_{0} t \cos t \ dt<br>
\\ &amp; = \color{blue}{ \int^{x}_{0} \cos t \ dt  + x \cos x } - x \cos x<br>
\\ &amp; = \left[ \sin t \right]^{x}_0<br>
\\ &amp; = \sin x<br>
\end{align*} \]となります。</p>
<p>ポイントとしては、</p>
<ul class="wp-block-list dbp-list"><li>2行目で2つの積分式に分解</li><li>3行目の<span style="color: #0000cc;">青色部分</span>は積の微分公式を適用</li></ul>
<p>していることです。</p>
<p>せっかくなので公式2を使う類題を解いてみましょう。</p>
<p>[類題]\[<br>
f(x) = \int^{x^2}_{x} \frac{t}{1+t^2} \ dt<br>
\]のとき、導関数 \( f'(x) \) を求めなさい。</p>
<p>[解答]\[\begin{align*}<br>
f'(x) &amp; = \frac{x^2}{1+ \left( x^2 \right)^2 } \cdot \left( x^2 \right)' - \frac{x}{1+x^2} \cdot (x)'<br>
\\ &amp; = \frac{2x^3}{1+x^4} - \frac{x}{1+x^2}<br>
\end{align*} \]と計算できる。</p>
<h2 class="wp-block-heading">問題４．面積・体積計算</h2>
<p>曲線 \( y = 1-x^2 \) (\( 0 \leqq x \leqq 1 \)) と \( x \) 軸、\( y \) 軸で囲まれた部分の領域を \( D \) とする。</p>
<p>(1) \( D \) の面積 \( S \) を求めなさい。<br>
(2) \( D \) を \( x \) 軸のまわりに1回転してできる立体の体積 \( V_1 \) を求めなさい。<br>
(3) \( D \) を \( y \) 軸のまわりに1回転してできる立体の体積 \( V_2 \) を求めなさい。</p>
<h2 class="wp-block-heading">解答４．</h2>
<p>[5点×3=15点]（5点の配点→立式に3点、積分結果に2点）</p>
<p>[参考] 領域 \( D \) は、図の部分となる。</p>

<p>(1)</p>
<p>曲線で囲まれた部分の面積計算の公式を確認しておきましょう。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">曲線で囲まれた部分の面積計算公式</span>
<p>\( a \leqq x \leqq b \) において、\( f(x) \geqq g(x) \) のとき、2つの曲線 \( y = f(x) \), \( y = g(x) \) と2直線 \( x = a \), \( x = b \) で囲まれた部分の面積 \( S \) は、\[ S = \int^{b}_{a} \left( f(x) - g(x) \right) \ dx \]で求められる。</p>
</div>
<p>今回の場合、面積 \( S \) は、曲線 \( y = 1 - x^2 \) と \( x = 0 \), \( x = 1 \) に囲まれた部分の面積に相当するので、\[\begin{align*}<br>
S &amp; = \int^{1}_{0} 1-x^2 \ dx<br>
\\ &amp; = \left[ x - \frac{1}{3} x^3 \right]^{1}_{0}<br>
\\ &amp; = 1 - \frac{1}{3}<br>
\\ &amp; = \frac{2}{3}<br>
\end{align*}\]で計算できる。</p>
<p>(2)</p>
<p>\( x \) 軸まわりに1回転してできる回転体の体積の公式を確認しておきましょう。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">x軸まわりの回転における回転体の体積計算公式</span>
<p>曲線 \( y = f(x) \) と \( x \) 軸、および2直線 \( x = a \), \( x = b \) で囲まれた図形を \( x \) 軸周りに1回転させてできる回転体の体積 \( V \) は、\[<br>
V = \pi \int^{b}_{a} y^2 \ dx = \pi \int^{b}_{a} \left( f(x) \right)^2 \ dx<br>
\]と表される。</p>
<p><span style="color: #ff0000;"><strong>\( \pi \) の掛け忘れに要注意！！</strong></span></p>
</div>
<p>今回の場合、体積 \( V_1 \) は、曲線 \( y = 1 - x^2 \) と \( x = 0 \), \( x = 1 \) に囲まれた部分の面積に相当するので、\[\begin{align*}<br>
V_1 &amp; = \pi \int^{1}_{0} (1-x^2)^2 \ dx<br>
\\ &amp; = \pi \int^{1}_{0} 1 - 2x^2 + x^4 \ dx<br>
\\ &amp; = \pi \left[ x - \frac{2}{3} x^3 + \frac{1}{5} x^5 \right]^{1}_{0}<br>
\\ &amp; = \pi \left( 1 - \frac{2}{3} + \frac{1}{5} \right)<br>
\\ &amp; = \frac{8}{15} \pi<br>
\end{align*}\]で計算できる。</p>
<p>(3)</p>
<p>\( y \) 軸まわりに1回転してできる回転体の体積の公式を確認しておきましょう。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">x軸まわりの回転における回転体の体積計算公式</span>
<p>曲線 \( x = g(y) \) と \( y \) 軸、および2直線 \( y = a \), \( y = b \) で囲まれた図形を \( y \) 軸周りに1回転させてできる回転体の体積 \( V \) は、\[<br>
V = \pi \int^{b}_{a} x^2 \ dx = \pi \int^{b}_{a} \left( g(y) \right)^2 \ dx<br>
\]と表される。</p>
<p><span style="color: #ff0000;"><strong>\( \pi \) の掛け忘れに要注意！！</strong></span></p>
</div>
<p>曲線 \( y = 1 - x^2 \) を x = の形で表すと、\( x \gt 0 \) より、\( x = \sqrt{1-y} \) となる。</p>
<p>また、体積 \( V_2 \) は、曲線 \( x=\sqrt{1-y} \) と \( y = 0 \), \( y = 1 \) に囲まれた部分<a href="#f-fab86bf4" name="fn-fab86bf4" title="グラフを書いて確認しましょう。">*2</a>の面積に相当する。</p>
<p>よって、</p>
<p>\[\begin{align*}<br>
V_2 &amp; = \pi \int^{1}_{0} (\sqrt{1-y})^2 \ dy<br>
\\ &amp; = \pi \int^{1}_{0} 1-y \ dy<br>
\\ &amp; = \pi \left[ y - \frac{1}{2} y^2 \right]^{1}_{0}<br>
\\ &amp; = \pi \left( 1 - \frac{1}{2} \right)<br>
\\ &amp; = \frac{\pi}{2}<br>
\end{align*}\]で計算できる。</p>
<p><strong>[別解：バームクーヘン積分]</strong></p>
<p>\( y \) 軸周りの立体の体積は、下のように計算する手もある。</p>
<p>（通称バームクーヘン積分）</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #008000; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #008000; color: #ffffff;">バームクーヘン積分</span>
<p style="color: #333333; font-weight: 400;">曲線 \( y = f(x) \) と \( y \) 軸、および2直線 \( x = a \), \( x = b \) で囲まれた図形を \( y \) 軸周りに1回転させてできる回転体の体積 \( V \) は、\[<br>
V = 2 \pi \int^{b}_{a} x f(x) \ dx<br>
\]と表される。</p>
</div>
<p>今回の問題の場合、\[\begin{align*}<br>
V &amp; = 2 \pi \int^{1}_{0} x(1-x^2) \ dx<br>
\\ &amp; = 2 \pi \int^{1}_{0} x - x^3 \ dx<br>
\\ &amp; = 2 \pi \left[ \frac{1}{2} x^2 - \frac{1}{4} x^4 \right]^{1}_{0}<br>
\\ &amp; = 2 \pi \cdot \frac{1}{4}<br>
\\ &amp; = \frac{\pi}{2}<br>
\end{align*}\]と計算できる。</p>
<p>※ただし、素直に x = の形にしたほうが解きやすい問題も多いので、うかつにバームクーヘン積分をするのはあまりおすすめできません…</p>
<h2 class="wp-block-heading">問題５．曲線の長さ</h2>
<p>つぎの(1), (2)の問いに答えなさい。（配点　10）</p>
<p>(1) 曲線\[<br>
y = \frac{e^x + e^{-x} }{2}<br>
\]の \( -1 \leqq x \leqq 1 \) 部分の曲線の長さ \( L_1 \) を求めなさい。</p>
<p>(2) 媒介変数\[<br>
\left\{ \begin{array}{l} x = t - \sin t  \\ y = 1 - \cos t  \end{array}\right. \ \ \left( 0 \leqq t \leqq \pi \right)<br>
\]で表される曲線の長さ \( L_2 \) を求めなさい。</p>
<h2 class="wp-block-heading">解答５．</h2>
<p>[5点×2=10点]（5点の配点→立式に3点、積分結果に2点）</p>
<p>(1)</p>
<p>まずは、\( y = f(x) \) で表される関数の曲線の長さ \( L \) を出す公式を確認しておきましょう。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">x軸まわりの回転における回転体の体積計算公式</span>
<p>曲線 \( y = f(x) \) \( (a \leqq x \leqq b) \) の長さ \( L \) は\[<br>
L = \int^{b}_{a} \sqrt{ 1 + \left( \frac{dy}{dx} \right) } \ dx = \int^{b}_{a} \sqrt{ 1 + \left( f'(x) \right)^2 } \ dx<br>
\]で求めることができる。</p>
</div>
<p>今回は、曲線\[<br>
y = \frac{ e^{x} + e^{-x} }{2}<br>
\]の長さ \( L_1 \) を求めればよい。</p>
<p>（参考：曲線の図は下のようになる）</p>

<p>ここで、\[<br>
\frac{dy}{dx} = \frac{ e^{x} - e^{-x} }{2}<br>
\]となるので、長さ \( L_1 \) は\[\begin{align*}<br>
L_1 &amp; = \int^{1}_{-1} \sqrt{ 1 + \left( \frac{dy}{dx} \right)^2 } \ dx<br>
\int^{1}_{-1} \sqrt{ 1 + \left( \frac{ e^{x} - e^{-x} }{2} \right)^2 } \ dx<br>
\\ &amp; = \int^{1}_{-1} \sqrt{ 1 + \frac{e^{2x} - 2 + e^{-2x}}{4} } \ dx<br>
\\ &amp; = \int^{1}_{-1} \sqrt{ \frac{e^{2x} + 2 + e^{-2x}}{4} } \ dx<br>
\\ &amp; = \int^{1}_{-1} \sqrt{ \left( \frac{e^{x}+e^{-x}}{2} \right)^2 } \ dx<br>
\\ &amp; = \int^{1}_{-1} \frac{ e^{x}+e^{-x} }{2} \ dx<br>
\\ &amp; = \left[ \frac{ e^{x} - e^{-x} }{2} \right]^{1}_{-1}<br>
\\ &amp; = \frac{1}{2} \left( e - \frac{1}{e} \right) - \frac{1}{2} \left( \frac{1}{e} - e \right)<br>
\\ &amp; = e - \frac{1}{e}<br>
\end{align*}\]と計算できる。</p>
<p>(2)</p>
<p>媒介変数表示で表される曲線の長さの公式も確認しましょう。</p>
<div class="box27" style="box-sizing: border-box; margin: 1em 0px; padding: 0.5em 1em; border: 3px solid #62c1ce; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-variant-numeric: inherit; font-variant-east-asian: inherit; font-weight: 400; font-stretch: inherit; line-height: inherit; font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Helvetica Neue', 'Hiragino Kaku Gothic ProN', YuGothic, 'Yu Gothic', Verdana, Meiryo, sans-serif; font-size: 16px; vertical-align: baseline; max-width: 640px; position: relative; color: #333333; letter-spacing: 0px; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #ffffff;"><span class="box-title" style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px 9px; border: 0px; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; font-stretch: inherit; line-height: 25px; font-size: 16px; vertical-align: middle; position: absolute; display: inline-block; top: -27px; left: -3px; height: 27px; background: #62c1ce; color: #ffffff;">x軸まわりの回転における回転体の体積計算公式</span>
<p>曲線 \[ x = f(t), \ \ \ y = g(t) , \ \ \ ( a \leqq t \leqq b) \]で表される曲線の全長 \( L \) は、\[<br>
\begin{align*} &amp;<br>
\int^{b}_{a} \sqrt{ \left( \frac{dx}{dt} \right)^2 + \left( \frac{dy}{dt} \right)^2 } \ dt<br>
\\ = &amp; \int^{b}_{a} \sqrt{ \left( f'(t) \right)^2 + \left( g'(t) \right)^2 } \ dt<br>
\end{align*} \]と求められる。</p>
</div>
<p>今回は\[<br>
\left\{ \begin{array}{l} x = t - \sin t  \\ y = 1 - \cos t  \end{array}\right. \ \ \left( 0 \leqq t \leqq \pi \right)<br>
\]で表される曲線の長さ \( L_2 \) を求めればよい。</p>
<p>（参考：曲線の図は下のようになる）</p>

<p>ここで、\[<br>
\frac{dx}{dt} = 1 - \cos t , \ \ \ \frac{dy}{dt} = \sin t<br>
\]なので、</p>
<p>\[\begin{align*} L_2 = \ &amp;<br>
\int^{\pi}_{0} \sqrt{ \left( \frac{dx}{dt} \right)^2 + \left( \frac{dy}{dt} \right)^2 } \ dt<br>
\\ = \ &amp; \int^{\pi}_{0} \sqrt{ \left( 1 - \cos t \right)^2 + \left( \sin t \right)^2 } \ dt<br>
\\ = \ &amp; \int^{\pi}_{0} \sqrt{ \cos^2 t - 2 \cos t + 1 + \sin^2 t } \ dt<br>
\\ = \ &amp; \int^{\pi}_{0}  \sqrt{ \sin^2 t + \cos^2 t - 2 \cos t + 1 } \ dt<br>
\\ = \ &amp; \int^{\pi}_{0}  \sqrt{ 1 - 2 \cos t + 1 } \ dt<br>
\\ = \ &amp; \int^{\pi}_{0}  \sqrt{ 2 ( 1- \cos t ) }  \ dt<br>
\\ = \ &amp; \int^{\pi}_{0}  \sqrt{ 2 \cdot 2 \sin^2 \frac{t}{2} }  \ dt \ \ \left( \because \sin^2 t = \frac{1 - \cos 2t}{2} \right)<br>
\\ = \ &amp; \int^{\pi}_{0}  \sqrt{ 4 \sin^2 \frac{t}{2} }  \ dt<br>
\\ = \ &amp; \int^{\pi}_{0} 2 \sin \frac{t}{2}  \ dt \ \ \left( \because \sin \frac{t}{2} \geqq 0 \right)<br>
\\ = \ &amp; \left[ - 4 \cos \frac{t}{2} \right]^{\pi}_{0}<br>
\\ = \ &amp;  4<br>
\end{align*} \]と求められる。</p>
<h2 class="wp-block-heading">問題６．</h2>
<p>\( n \geqq 2 \) において、\[<br>
I_n = \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} \sin^n x \ dx<br>
\]であるとき、\( I_n \) を \( I_{n-2} \) を用いて表しなさい。（配点　10）</p>
<h2 class="wp-block-heading">解答６．</h2>
<p>[10点]</p>
<p>最後は漸化式を作って解くタイプの積分です。</p>
<p>あまりパターンはないので、やり方を頭に入れておくことをおすすめします。\[\begin{align*}<br>
I_n &amp; = \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} \sin^n x \ dx<br>
\\ &amp; = \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} \sin^{n-1} x \cdot \sin x \ dx<br>
\\ &amp; = \left[ - \sin^{n-1} \cdot \cos x \right]^{ \frac{\pi}{2} }_{0} - \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} (1-n) \sin^{n-2} \cdot \cos^2 x \ dx<br>
\\ &amp; = 0 + (n-1) \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} \sin^{n-2} x \left( 1 - \sin^2 x \right) \ dx<br>
\\ &amp; = (n-1) \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} \sin^{n-2} x - \sin^{n} x \ dx<br>
\\ &amp; = (n-1) \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} \sin^{n-2} x \ dx - (n-1) \int^{ \frac{\pi}{2} }_{0} \sin^{n} x \ dx<br>
\\ &amp; = (n-1) I_{n-2} - (n-1) I_n<br>
\end{align*} \]となるので、\[<br>
I_n = (n-1) I_{n-2} - (n-1) I_n<br>
\\ n I_n = (n-1) I_{n-2}<br>
\]となり、\[<br>
I_n = \frac{n-1}{n} I_{n-2}<br>
\]の関係式が成り立つ。</p>
<h2 class="wp-block-heading">さいごに</h2>
<p>今回は、微積分の総復習として、積分の計算演習問題を19問用意しました。</p>
<p>練習で間違えた問題は、必ず復習して解けるようにしておきましょう。</p>
<p>これで、全3回にわたる微積分総復習はすべて終了です！</p>
<p>おつかれさまでした！</p>
<div class="footnote">
<p class="footnote"><a href="#fn-98f140c8" name="f-98f140c8" class="footnote-number">*1</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">\( \sqrt{9 \cos^2 t} = 3 \cos t \) と普通に計算していますが、\( \cos t \geqq 0 \) なので絶対値を外しているのであって、本来は絶対値が必要なことに注意しましょう。ねんのため。</span></p>
<p class="footnote"><a href="#fn-fab86bf4" name="f-fab86bf4" class="footnote-number">*2</a><span class="footnote-delimiter">:</span><span class="footnote-text">グラフを書いて確認しましょう。</span></p>
</div>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.momoyama-usagi.com/entry/math-3c-review3/feed</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
